राज्ञः कर्तव्येषु दण्डस्य सततं सज्जतायाः जनाः महतीं भीतिं वहन्ति, तस्मात् सर्वाणि कार्याणि केवलं दण्डेनैव नियोजनीयानि। स्वस्य दोषं कश्चित् न पश्येत्, न च दोषेणान्यं अनुसरन् स्यात्; कूर्मवत् स्वाङ्गानि संछाद्य स्वदोषान् रक्षेत्। यः राजा स्वहितमिच्छति, सः सदा ब्राह्मणान् पूजयेत्; राजा हि ब्राह्मणपरिपालनाय च दुष्टनिग्रहाय च सृष्टः। तयोः—राज्ञः च ब्राह्मणस्य च—धर्मः वर्धते; धर्मवृद्ध्या लोकेऽस्मिन्सर्वे विजयं प्राप्नुवन्ति, तस्मात् धर्मः सेवनीयः। यः राजा अपराधिनं दृष्ट्वा क्षमां करोति, सः अस्मिन्लोके परत्र च अवमानं पापं च आप्नोति। यदि दुष्टः कश्चित् धनं प्राप्य राजानं विरुध्यते, तस्य सर्वं धनं दरिद्रेषु दत्त्वा तं हन्याद्। ये नियुक्ताः स्वकर्मसु न वश्याः स्युः, तदा राजा धर्मार्थकुशलान् विश्वस्तान् पुरुषान् नियुक्तुमर्हति। ये नियुक्ताः राज्ये, पुरे, ग्रामे, देशे वा, ते निग्रहेण वा अनिग्रहेण वा कार्यं कुर्वन्तु। राजा गूढपुरुषान् सन्दधीत दुष्टान् परीक्ष्य, तेषां सर्वं धनं गृहित्वा निष्कासयेत्। कार्यारम्भेऽपि कदापि नाप्रयुक्तः स्यात्; यतः कण्टकं कुप्रच्छिन्नं दीर्घकालन्यवसृणोति। केवलं तेषां रिपूणां वधं प्रशंसन्ति येन हानि कृताः—यथावत् कृतं, सम्यगनुष्ठितं, सम्यग्युद्धं, सम्यगनुसृतम्। आपद् काले च निःसंशयं कर्तव्यम्; हे पितः, कदापि दुर्बलमपि रिपुं न अवज्ञेयम्। लघुः अग्निः अपि यदि आश्रयं लभते, तदा सम्पूर्णं वनं दहति; अन्धकाले च कश्चन अन्धः भवेत्, बधिरत्वमपि आगच्छेत्। तृणबाणं कृत्वा, कृशशय्यायां शयनं कृत्वा, सामादिभिः उपायैः वशे स्थितं रिपुं हन्याद्। यः शरणमागतः, तस्मिन्क्रुपां न दर्शयेत्; सः निर्भयः भवति, अक्लिष्टात् न कश्चन भीः। दानेन रिपुं नाशयेत्, तथैव पूर्वद्वेषिणम्; त्रीन्, पञ्च, सप्त वा प्रतिपक्षीयान् सर्वथा विनाशयेत्। प्रतिपक्षस्य मूलमेव छिनत्ति सदा; ततः पश्चात् सर्वान् तेषां बान्धवान् अनुयायिनश्च। मूलच्छेदे सर्वे ये तस्मात् जीवन्ति नश्यन्ति; वृक्षस्य मूलच्छेदे शाखाः कथं स्थास्यन्ति? राजा सदा एकचित्तः, गूढः, सदा विवेकशीलः, प्रतिद्वन्द्वीषु सदा चिन्ताशीलश्च स्यात्। अग्न्याधानैः, यज्ञैः, काषायवस्त्राजिनचर्मधारणैः च जनान् विश्वास्य, पश्चात् वृकवत् तान् लुण्ठयेत्। अर्थसाधने दुःखमेव प्रोत्साहनम्; फलाय शाखां नमयित्वा पुनः पुनः फलानि ग्रहणीयानि। बुद्धिमन्तः सर्वे कार्याणि फलहेतोः कुर्वन्ति; रिपुं काले यावत् स्कन्धे धारयेत्। यदा सः कालः पुनः आगच्छति, तदा तं शिलायां वस्तुं भङ्क्त्वा न मुक्तव्यः, याचमानमपि न विसृजेत्। तस्मिन्कदापि दया न कर्तव्या; पापिनं हन्यादेव। रिपुं साम्ना वा दानैः पुनः वा नाशयेत्। भेदेन दण्डेन च, सर्वैः उपायैः तं निगृह्णीयात्। रिपुः हन्यते; तस्य साधनं मे वद। हे राजन्, कश्चित् लोमशः नामकः कूटनीतिशास्त्रविशारदः शृगालः आसीत्; तत्रैव स्वार्थकुशलः कश्चित् लङ्गालः अपि आसीत्। सः स्वैः सहचरैः—व्याघ्रः, मूषकः, वृकः, भल्लूकः च—सह वने वसन्, महान्तं मृगपतिं तत्र ददृशुः। सः मृगपतिः त्वया, हे व्याघ्र, वने बहुवारं हन्तुमिच्छितः। सः युवा, शीघ्रगामी, बुद्धिमान् च; सः न शक्यते जेतुम्। मूषकः तस्य पादौ शयाने खादयेत्। यदा तस्य पादाः क्षुन्नाः, तदा व्याघ्रः तं गृह्णीयात्; ततः वयं सर्वे तस्य मांसं भक्षयामः, हृदयानि प्रहृष्टानि। शृगालस्य वचनानुसारं सर्वे तद् अकरोत्; व्याघ्रः तदा मूषकेन पादच्छेदितं मृगं हत्वा भक्षयामास। मृतमृगं भूमौ शयानं दृष्ट्वा शृगालः उक्तवान्—“स्नात्वा सुरक्षित्य आगच्छत; अहं रक्षामि।” शृगालवचनेन सर्वे नदीं गतवन्तः; शृगालः तत्रैव स्थित्वा गूढचिन्तायुक्तः। ततः प्रथमं स्नात्वा महाबलः व्याघ्रः आगतः, सः शृगालं चिन्तायुक्तमनसम् अपश्यत्। व्याघ्रः उवाच—“किं त्वं शोचसि, हे बुद्धिस्रेष्ठ? त्वं हि प्राज्ञेषु श्रेष्ठः। अद्य मांसं भुक्त्वा विचरिष्यामः।” शृगालः प्रत्युवाच—“शृणु मूषकस्य वचनं, हे महाबाहो। व्याघ्रस्य बलं लज्जां गच्छति, यतः अद्य मया मृगः हतः।” “स्वबलं आश्रित्य अहम् अद्य तृप्तिं यास्यामि। एतादृशं गर्वं श्रुत्वा, मम मांसभक्षणे अभिलाषः नास्ति।” यदि सः तथा वदति, अहम् अपि अद्य स्वबलं आश्रित्य वनवासिनः हनिष्यामि। तत्रैव अहं मांसं भक्षयिष्यामि इति उक्त्वा सः वनं प्रति प्रस्थितः। तस्मिन्नेव काले मूषकः अपि तत्र आगतः।