धृतराष्ट्रो राजा, पाण्डुपुत्राणां वीर्यसम्पन्नानां महाबलपराक्रमयुक्तानां श्रुत्वा चरितानि, चिन्तया महतीं पीडां समापद्य विवेचनशीलोऽभवत्। तस्य हृदये शल्यवत् प्रविष्टा, क्रूरा, अनिद्रां, कर्मसमुत्थां ज्वलतीवाग्निरिव यातना सन्ततं तिष्ठति स्म। तां निवारयितुं स राजा, मन्त्रविदां श्रेष्ठं, राज्यशास्त्रनिपुणं कनिकाम् मन्त्रिणं समाहूय, एवं वचनमब्रवीत्—“पाण्डवा नित्यमुत्सुकाः, ब्राह्मणश्रेष्ठ, अहं च तेषां प्रति ईर्ष्यया पीडितोऽस्मि। तस्मात्, शमस्य वा युद्धस्य वा निश्चितं मार्गं ब्रूहि, कनिक, यथावत् त्वदुक्तं मार्गं अहं अनुसरिष्यामि।” एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, दुर्योधनः, शकुनिः, कर्णः, दुःशासनश्च, सैन्धवस्य मन्त्रिणं कनिकं समीपमागच्छन्। ते पाण्डवान् प्रति नानाविधं पृच्छन्ति स्म, यतः पाण्डवाः सदा जाग्रताः, सर्वे च शस्त्रविद्यायाम् अतिशयिताः। ते तम् उत्तमं भारद्वाजवंशजं मन्त्रिणं पप्रच्छुः—“किं कर्तव्यं? यत् सर्वेषां क्षेमं भवेत्, यथासंभवं दोषरहितं, तत् ब्रूहि, कथं वयं आचरामः?” एवं हृष्टचित्तेन पृष्टः स ब्राह्मणश्रेष्ठः तीक्ष्णानि वचनानि, राज्यशास्त्रस्य तत्त्वं प्रकाशयन्, उवाच—“शृणु, राजन्, मम वचः, अघनाशन, कुरुवंशश्रेष्ठ, श्रुत्वा त्वं न रोषं कुरु। राजा दण्डाय सदा सज्जः स्यात्, स्ववीर्यं प्रदर्शयेत्, निर्बलः सन् परदोषान् अन्वेषयेत्, स्वदोषरहितः सन् परदोषान् अनुसरन् स्यात्। दण्डस्यान्वितं सदा लोका भयभीता भवन्ति, तस्मात् सर्वाणि कार्याणि दण्डेनैव नियोजनीयानि। न कश्चित् तस्य दोषं पश्येत्, नापि तं दोषेणानुसरन्; स कूर्म इव स्वाङ्गानि गुह्य रक्षेत्, स्वदोषान् गोपयेत्। राजा यः श्रेयः इच्छति, स ब्राह्मणान् सदा पूजयेत्; राजा हि ब्राह्मणरक्षणाय पापानाम् निग्रहाय च सृष्टः। उभाभ्यां धर्मः वर्धते; धर्मवृद्ध्या लोकोऽपि परलोकश्च जयति; तस्मात् धर्मं आचरितव्यम्। राजा यः अपराधिनं दृष्ट्वा क्षमां करोति, स लोकेऽपि परत्र च अवमानं पापं च प्राप्नोति। दुष्टः कश्चित् धनं प्राप्त्वा, राजान्मित्रद्वेषं कुर्वन्, स नीत्वा हन्तव्यः, तस्य च धनं दरिद्रेषु दातव्यम्। ये नियुक्ताः, ते यद्यनियन्त्रिताः स्युः, राजा धर्मार्थकुशलान् विश्वस्तान् नियोजयेत्। नियुक्ताः राज्यम्, नगरं, ग्रामं, देशं वा यथा यथावत् रक्षेयुः; न चेदपि, तथा भवतु। परीक्षार्थं गुप्तचरान् प्रेषयेत्; दुष्टान् परीक्ष्य, तेषां सर्वं धनं गृह्य, तान् निष्कासयेत्। कार्यारम्भेऽपि कदापि नाप्रशस्तं आचरितव्यम्; यतः कण्टकः अपि यथावत् न छिन्ने, दीर्घकालं रक्तस्रावं जनयति। शत्रुहिंसकस्य हननं, यथावत् कृतं, सम्यक् आरब्धं, सम्यक् युद्धं, सम्यक् अन्वितं, केवलं स्तुयते। संकटेऽपि कर्तव्यं न विस्मर्येत; हे पितर्, शत्रुं कदापि न तिरस्कुर्यात्, सः स्वल्पोऽपि भवेत्। लघुः अग्निः अपि वने शरणं लब्ध्वा सर्वं दहति; अन्धकाले अपि जनः अन्धो भवति, बधिरत्वमपि आगच्छेत्। तृणबाणं कृत्वा, मृगशय्यायां शयित्वा, सन्धिना वा शत्रुं वशे स्थाप्य हन्यात्। शरणं प्राप्ते दयां न दर्शयेत्; स निर्भयो भवति, अप्रपीडितात् न भयम्। दानेन शत्रुं नाशयेत्, तथैव पूर्वद्वेषिणं; त्रयः, पञ्च, सप्त वा विपक्ष्याः सम्पूर्णतया विनाशनीयाः। सदा मूलमेव विपक्ष्यः छेतव्यः, ततः पश्चात् तेषां सर्वे बान्धवाः मित्राणि च। यदा मूलं छिद्यते, तदा तदाश्रिता अपि नश्यन्ति; वृक्षस्य मूलच्छेदे शाखाः कथं तिष्ठेयुः? राजा सदा एकचित्तः, गोपनीयकारः, सततं प्रतिद्वन्द्वीषु सन्दिग्धः, अवसरं पश्यन्, चिन्तायुक्तः स्यात्। अग्निहोत्रैः, यज्ञैः, काषायवाससा, जटाजिनधारणेन च, जनानां विश्वासं लभेत, पश्चात् व्याघ्र इव लुण्ठयेत्। अर्थलाभे दुःखमेव प्रोत्साहनं, इति विद्वांसः; फलेन शाखां नमयित्वा, पुनः पुनः पक्तानि फलानि गृह्णीयात्। विदुषां सर्वे कार्याणि फलबुद्ध्या एव; शत्रुं कन्धरे स्थापयित्वा, यावत् कालः प्रपच्यते, तावत् धैर्येण तिष्ठेत्। पुनः कालः आगते, तं शिलायां वस्त्रं इव विदारयेत्; शत्रुं न मोचयेत्, स दुःखितः बहु प्रार्थयेत् अपि। तस्मात् दया न कर्तव्या; दुष्कृतं हन्तव्यमेव। सन्धिना वा पुनः दानेन च शत्रुं नाशयेत्। भेदेन दण्डेन च, सर्वैः उपायैः, तं निगृह्णीयात्। शत्रुः हन्तव्यः; तस्मात्, हन्तव्यस्य यथावत् उपायं ब्रूहि। राजन्, कश्चन लाङ्गूलकः, नीतिशास्त्रार्थकुशलः, आसीत्; तत्र च कश्चित् धूर्तः सृगालः स्वार्थनिपुणः। सः स्वमित्रैः—व्याघ्रेण, मूषकेन, वृकेण, भल्लूकेन च—सह वने वसन्, तत्र महाबलिनं मृगपतिं दृष्टवान्। सः व्याघ्र, त्वया वने बहुवारं हन्तुं प्रयत्नः कृतः। स युवा, शीघ्रः, बुद्धिमान् च; तं जेतुं न शक्यः। मूषकः तस्य निद्रायाम् पादौ खादतु इति। एवं कनिकेन राज्यशास्त्रस्य गूढार्थाः, उपायाः च, धर्माधर्मयोः विवेकः, शत्रुनिग्रहस्य विधयः च, धृतराष्ट्राय प्रतिपादिताः।