पाण्डवाः अपि तु तेषां वचांसि यथाशक्ति प्रत्यनन्दन्, न कदापि स्वयम् आत्मनः गुणान् प्रख्यापयन्तः, विदुरस्य उपदेशं नितरां पालयन्तः स्थिताः। तान् पाण्डुपुत्रान् गुणसम्पन्नान् दृष्ट्वा नगरवासिनः, हे भारत, स्वयम् परस्परं तेषां सद्गुणान् चर्चयामासुः। नगरस्य चत्वरेषु सभासु च, ज्येष्ठपाण्डवस्य राज्यप्राप्तिं विषयीकृत्य जनाः संवादं कुर्वन्तः आसन्। राजा धृतराष्ट्रः, प्राज्ञः सन् अपि, अन्धः आसीत्; तेन पूर्वं राज्यं न प्राप्तम्, कथं तर्हि सः अधुना राजा भवेत्? एवं शान्तनवपुत्रः भीष्मः सत्यम् अनुव्रतः, महाव्रती च, पूर्वमेव राज्यं परित्यज्य, पुनः तत्र न स्पृहयेत्। अतः पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठं, युवानम् अपि वृद्धाचार्यं, सत्यं दयां च जानाति यः, तम् एव अभिषिञ्चेमहि। सः शान्तनवपुत्रं भीष्मं धर्मज्ञं च धृतराष्ट्रं, तस्य पुत्रांश्च, नानाविधान् भोगैः पूजयिष्यति। एवं युधिष्ठिरनिष्ठैः तैः वचनैः श्रुत्वा, दुर्योधनः, दुष्टबुद्धिः, महतीं वेदनां प्राप। सः तैः वाक्यैः पीडितः, दुष्टहृदयः, तानि सहन्तुं न शशाक; ईर्ष्यया दग्धः, धृतराष्ट्रं समुपेत्य, तं केवलं पितरं दृष्ट्वा, प्रणम्य, नगरजनानां स्नेहेन क्लिश्यमानः, इदं वचनमुवाच— "पितः, अहं नगरजनानां तानि अमङ्गलानि वाक्यानि श्रुतवान्; त्वां च भीष्मं च अवज्ञाय, ते पाण्डवम् अधिपतिं काङ्क्षन्ति। एष एव भीष्मस्य मतिः—सः राज्ये न स्पृहयति; किन्तु नगरजनाः अस्मान् महता दुःखेन पातयितुमिच्छन्ति। पाण्डुः स्वगुणैः पूर्वं पितुः राज्यं प्राप्तवान्; त्वं तु, अन्ध्यगुणसम्योगात्, राज्यं न लब्धवान्। यदि पाण्डवः पाण्डोः राज्यं प्राप्नोति, तर्हि तस्य पुत्रः तदवश्यम् प्राप्नोति, ततोऽपि तस्य वंश्यः। वयं तु पुत्रैः सहिताः, राजवंशात् वञ्चिताः, लोकेऽवमान्याः भविष्यामः, हे पृथिवीपते। सदा दुःखभागिनः, परभुक्तशेषजीविनः, न भवेम, हे नृप; तस्मात् युक्तिं चिन्तय। यदि त्वं, राजन्, पूर्वं राज्यं प्राप्तवान्, तर्हि वयं अपि शेषेषु जन्तुषु राज्यं लभेम।" धृतराष्ट्रः पुत्रस्य तानि वचनानि श्रुत्वा, क्षणं विचार्य, दुर्योधनं प्रत्युवाच— "पाण्डुः नितरां धर्मनिष्ठः, मयि विशेषतः प्रियः आसीत्, हे कौरव; सः सर्वेषां बान्धवानां मध्ये मम प्रियतमः। सः कदापि भोजनादिकं न विवेच्य, धर्मिष्ठः सन्, सर्वम् अहं ज्ञाप्यम् आसीत्। तस्य पुत्रः अपि, पाण्डुवत्, सदा धर्मनिष्ठः, गुणवान्, कीर्तिमान्, नगरे प्रतिष्ठितः। कथं तं नरश्रेष्ठं वयं अपाकुर्याम? राज्यं हि तस्यैव आगतम्, सखिभिः सहितस्य विशेषतः। पाण्डुः मन्त्रिणः सेनां च, तेषां पुत्रपौत्रांश्च, विशेषेण जितवान्। ये पुरुषाः पाण्डुना राज्ये पूजिताः, हे प्रिय, ते किं न युधिष्ठिरस्य कृते अस्मान् स्वजनांश्च हन्युः? ते धर्मत्यागेन राज्ये न स्पृहयेयुः; वयं च कौरवराजानः, एते च महात्मानः। कथं नु वयं लोकात् गच्छेम, इति न वक्तव्यम्? भीष्मः सदा उदासीनः; द्रोणपुत्रः मम पक्षे स्थितः; पुत्रः यः अनुसरति, तेन सह द्रोणः अपि, न संशयः। कृपः शारद्वतपुत्रः अपि अस्माकं पक्षे; द्रोणपुत्रः मातारं न जह्यात्। विदुरः स्वबान्धवः, किन्तु अन्तः पाण्डवपक्षे; सः एकः एव पाण्डवानां कृते अस्मान् न प्रतिषेधयितुं समर्थः। अतः, अद्यैव पाण्डुपुत्रान् मातरं च वाराणवतं प्रेषय, तत्र दोषो नास्ति। एतत् भीषणं, अनिद्रं दुःखं, हृदये शल्यवत् स्थितम्, कर्मणा प्रेरितं दग्धवन्हिवत्, नाशय।" एवं पाण्डुपुत्रेषु वीर्यसम्पन्नेषु महाबलपराक्रमेभ्यः श्रुत्वा, राजा धृतराष्ट्रः चिन्तायाम् अभिभूतः। ततः सः मन्त्रिणां श्रेष्ठं, नीतिशास्त्रविशारदम्, कणिकाम् आहूय, तमेव वाक्यम् अवदत्— "पाण्डवाः सदा महोत्साहाः, हे द्विजश्रेष्ठ; अहम् अपि तेषु स्पृहामि; तस्मात्, कणिक, शमस्य वा युद्धस्य वा निश्चितं मार्गं ब्रूहि—त्वद्वचनं अहम् अनुसरिष्यामि।" ततः दुर्योधनः शकुनिः कर्णः दुःशासनश्च, सैव सौबलस्य मन्त्री कणिकां समुपेत्य, तां बहुधा पृष्टवन्तः— "पाण्डवाः सदा जाग्रतः, सर्वे च शस्त्रविद्याम् अतीत्य स्थिताः। हे भारद्वाज, सर्वेषां कल्याणाय किम् आचरेयुः, तत् वद।" एवं सः हृष्टचित्तः पृष्टः, विप्रश्रेष्ठः तीक्ष्णानि वचनानि, राजशास्त्रस्य तत्त्वम् प्रदर्शयन्, प्राह— "शृणु, राजन्, यदहं वक्ष्यामि, हे निष्पाप; श्रुत्वा त्वं तत्र न रोषं कुर्याः, हे कुरुश्रेष्ठ। राजा सदा दण्डाय युक्तः स्यात्, सदा स्वबलं दर्शयेत्; स्वयम् दोषरहितः, परदोषान्वेषी, परदुर्बलान् अनुगच्छेत्।