एतेषु महाप्रभास्वरग्रन्थेषु, सauptिकपर्वणि च ईषीकपर्वणि च समाप्य, अनन्तरं स्त्रीपर्व कथ्यते, यत्र करुणार्द्रता प्रवर्तते। तत्र धृतराष्ट्रो राजा, पुत्रशोकसम्भ्रमितबुद्धिदृष्टिः, कृष्णेन नीतां दृढामयमूर्तिीं पश्यति स्म। भीमसेनस्य कपटाभिप्रायः तत्र धृतराष्ट्रस्य मनः विदारयामास; तेन प्राज्ञः स राजा शोकाग्निना दग्धः। तत्रैव विदुरः संसारतापदग्धं राजानं मोक्षोपदेशयुक्तैः ज्ञानवाक्यैः सान्त्वयामास। एवं धृतराष्ट्रस्य कौरवश्च युयुत्सुः, राजपरिवारसहिताः, शोकव्याकुलाः गमनं कृतवन्तः इति वर्ण्यते। तत्र महात्मनाम् वीरपत्नीनाṃ परमदुःखार्तिः, गान्धार्याः च धृतराष्ट्रस्य च रोषमोहौ च स्मर्येते। तत्र क्षत्रियाः युद्धे न पलायितान् पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄंश्च निहतान् रणाङ्गणे ददृशुः। गान्धार्याः पुत्रपौत्रवधदुःखजनितं क्लेशं कृष्णेन च तस्याः क्रोधशमनं अपि अत्रोच्यते। तत्र धर्मपालकः महान् प्राज्ञः राजा नृपतिदेहानां शास्त्रविहितानि दाहकर्माणि अकारयत्। जलदानकाले च कर्णस्य प्रथितस्य प्रथायाः गूढजन्म प्रकाश्यते स्म। एवं व्यासमहर्षिणा सर्वं कर्णकथासम्बद्धं प्रतिपादितम्; एषा एकादशी महाक्रन्दनकारिणी स्त्रीपर्व। एषा धर्मात्मनां हृदयानि कम्पयन्ती अश्रुपातजननी चतुर्विंशत्यधिकद्विशत् (२७) अध्यायान्विता इति कथ्यते। सप्तशत् सप्तत्यधिकपञ्चषष्टिः (७७५) श्लोकाः; एवं व्यासः विज्ञेयम् भारताख्यं आख्यानं कथितवान्। अनन्तरं द्वादशं शान्तिपर्व प्रवर्तते, यत्र वैराग्यग्रस्तः युधिष्ठिरो राजा ज्ञानवृद्धिं प्राप्नोति। स पितृभ्रातृपुत्रबान्धवपितामहवधकारिणा शरशय्यायाम् उपविष्टेन भीष्मेण धर्मशास्त्राणि शान्तिपर्वणि प्रतिपादितानि। राज्ञां यथावेद्याः धर्मशास्त्राः, आपत्तिकाले कर्तव्यधर्मा, कालानुसारं विस्तारतः तत्र विवृण्वन्ति। एतद्बुद्ध्वा पुरुषः सर्वज्ञत्वं प्राप्नोति; मोक्षशास्त्राणि च नानाविधानि विस्तीर्णानि तत्रोच्यन्ते। एष द्वादशः ग्रन्थः पण्डितप्रियः त्रिशताधिकाध्याययुक्तः ज्ञेयः। तत्रैव नवोनत्रिंशदधिकविंशतिः (२९) अध्यायाः, नव तपोधनाः, चतुर्दशसप्ततिशतं (१४,७००) श्लोकाः। अत्र सप्त सप्तविंशतिः (२५) श्लोकाः अपि; अनन्तरं परमं अनुशासनं विज्ञेयम्। तत्र स्वभावमास्थाय कुरुराजो युधिष्ठिरः भीष्मात् धर्मनिश्चयं श्रुत्वा स्थितः। अत्र धर्मार्थसम्बद्धा न्यायविधानानि सम्यग् प्रतिपाद्यन्ते; दानप्रकारफलानि च निरूप्यन्ते। विशेषदानयोग्याः, दानस्य परं नियमं, आचारशुद्धिं, सत्यमार्गं च तत्र दर्शयन्ति। गवां ब्राह्मणानां च महापुण्यं, धर्मस्य गुह्यं देशकालसम्बन्धश्च अत्र विवृण्वन्ति। नानाकथासहितं उत्तमोपदेशयुक्तं च, भीष्मस्य स्वर्गगमनं च अत्रोच्यते। एष त्रयोदशः धर्मनिश्चयप्रदः ग्रन्थः, षट्चत्वारिंशदधिकशतशः (१४६) अध्यायान्वितः। अष्टसहस्रश्लोकाः अत्र निर्दिष्टाः; अनन्तरं चतुर्दशं अश्वमेधिकपर्व वर्ण्यते। तत्र संवर्तमारुत्तयोः कथा, सुवर्णनिधिप्राप्तिः, परीक्षितः जन्म च वर्ण्यते। कृष्णेनास्त्रदग्धस्य पुनरुत्थानं, अश्वस्य मोक्षणं, ततः पाण्डवस्य अनुयात्रा च प्रतिपाद्यते। तत्र नानादेशेषु नानानृपैः सङ्ग्रामाः, धनञ्जयस्य चित्राङ्गदपुत्रेण, स्वपुत्रेण च युद्धम्। बभ्रुवाहनेन युद्धे संकटं प्राप्तम्; सुदर्शनकथा, वैष्णवी कथा, धर्मप्रकरणं, नकलस्य च महाश्वमेधकर्मणि आख्यानं विवृतम्। एवं अद्भुतमिदं अश्वमेधिकं पर्व वर्ण्यते; शतमधिकत्रयम् (१०३) अध्यायाः इति श्रूयते। तत्र त्रिसहस्रश्लोकाः, तावत् शतानि च, विंशतिश्च, सत्यम् अवलोकयद्भिः निर्दिष्टाः। ततः पञ्चदशमं आश्रमवासिकं पर्व आगच्छति, यत्र राजा राज्यं परित्यज्य गान्धार्याः सहितः तपोवनं गतः। धृतराष्ट्रः च विदुरः च तपोवनं गतवन्तौ; तयोः गमनं दृष्ट्वा धर्मपत्नी प्रीथा अपि तदा अनुगता। तत्र सा रानी पुत्रराज्यं त्यक्त्वा, वृद्धसेवायै समर्पिता, पुत्रान् पौत्रान् अन्यांश्च नृपतीन् हतान् अपश्यत्। सा वीर्यवन्तः स्वर्गं गतान्, कृष्णमहर्षेः प्रसादेन पुनरागतान्, अद्भुतं दृश्यं दृष्टवती। दुःखं त्यक्त्वा, पतिसहितं, सा परमसिद्धिं प्राप्तवती; विदुरः च धर्मनिष्ठः शुभगतिं प्राप्तः। सञ्जयः मन्त्रिसहितः प्राज्ञः, गावल्गणः च संयतः, युधिष्ठिरधर्मराजस्य समीपे नारदम् अपश्यताम्। नारदात् च वृ्ष्णिवधमहामहानुभावं श्रुतवान्; एष आश्रमवासिकाख्यः, अद्भुतो महाघटना विभागः इति कथ्यते।