राजर्षिः द्रुपदः, पुरुषर्षभ, पुत्रप्राप्त्यर्थं महतीं यज्ञक्रियाम् आचरत्। तत्र ब्राह्मणश्रेष्ठः याजः सम्यग्विधिना तं यज्ञं प्रारभत, द्रोणवधकृते तं यज्ञं राजा द्रुपदस्य निमित्तं कृतवान्। तस्याचार्यस्य हिताय याजस्य समीपे स यज्ञः प्रवर्तितः; तत्र तपोधन उपयाजः अपि तं राजानं सहायमकरोत्। स राजा पुत्रकाम्याय वैतानं यज्ञं सम्यगाचरन्, वीर्यसम्पन्नं तेजस्विनं बलिनं पुत्रं प्रार्थयन्, यथाकामं पुत्रं समुत्पादयितुम् इच्छन्। विशेषेण, भारद्वाजवधाय तं यज्ञं कृत्वा, द्रुपदः स्वकार्यसिद्धये तं विधानं समारभत्। तत्र द्विजश्रेष्ठः ब्राह्मणः, विधिवत् हविर्ददौ। तस्य पत्नी कौशवी नाम्ना, सा अपि पुत्रेच्छया यज्ञे प्रवृत्ता। यथाकालं, सुतरामणिं कृत्वा, सा स्वपतिं उपगता; यज्ञसमाप्तौ, ऋत्विक् रानीं आह्वयन् अवदत्— "आगच्छ राज्ञि पृषति, द्वयं त्वां प्रतीक्षते—पुत्रश्च कन्याच, राजवंशवृद्धये।" तदा पृषति अवदत्— "न मे मुखं लेपितम्, किन्तु मम गन्धः शुभः; नाहं गर्भधारणाय तव भार्या। स्थातव्यं त्वया, ब्राह्मण प्रिय।" याजः प्रत्युवाच— "याजेन हुतं हविः, उपयाजमन्त्रेण संस्कृतम्, कथं तदकामं स्यात्? पृषति, यथेष्टं गच्छ वा स्था वा।" याजेन एवमुक्ते, हविः समिद्धेऽग्नौ हुत्वा, दिव्यसदृशः कुमारः वह्नेः समुत्थितः। स तेजस्वी, भीमरूपः, किरीटी कवची च, खड्गबाणधारिणः, धनुष्मान् पुनःपुनः नर्दमानः। स शोभनं रथं आरुह्य निर्गतः; तस्यैव जन्मन्यन्ते, आकाशात् अदृश्यवाणी प्रववृते— "एषः भारद्वाजस्य शिष्यश्च मृत्युः च; एषः राजपुत्रः, भीतिनाशकः, पाञ्चालानां कीर्तिवर्धनः।" "स राजा दुःखनाशाय जातः, द्रोणवधाय च;" इति दिव्यः स वाग्देवीरूपः पुनरुक्तवान्। तदा पाञ्चालाः प्रमुदिताः, "साधु साधु" इति निनदन्तः, अभ्यनन्दन्; द्वितीयं हविः मन्त्रसंस्कृतं ऋत्विक् हुत्वा— कन्यापि, भारतश्रेष्ठ, वेदिकामध्ये समुत्थिता, पृषत्या निवृत्तायां ऋत्विगा च विधिवद् कृतायां। पुनः सा सौभाग्यवती पाञ्चाली कन्या, वेदिकामध्ये समुत्पन्ना, मनोज्ञा, यज्ञवाटे जाताभूत्। सा कृष्णवर्णा, पद्मपत्रनयना, कुटिलनीला केशा, मानुषीं तनुं धारयन्ती, लक्ष्म्याः सदृशी दिव्यतेजस्विनी। तस्याः ताम्रनखाः, सुब्रह्म, सुमध्यमा, स्तनभरान्विता, नीलोत्पलसुगन्धिः दूरतः व्याप्ता। सा परमसौन्दर्ययुक्ता, पृथिव्यां तु तादृश्या न काचिद् दृष्टपूर्वा; तां देवाः, दानवाः, यक्षाश्च सर्वे स्पृहयन्ति स्म। तदा दिव्यवाणी आकाशात् अवदत्— "एषा रूपवती स्त्री, सर्वस्त्रीणां श्रेष्ठा, कृष्णवर्णा, क्षत्रियकुलविनाशकरी भविष्यति।" "एषा सुमध्यमा देवकार्यं यथाकालं साधयिष्यति; अस्याः कारणात् क्षत्रियेषु महद्भयं जायते।" एवं श्रुत्वा, सर्वे पाञ्चालाः सिंहनिनादवत् हृष्टाः, पृथिवी तेषां हर्षं न सोढुम् अशकत्। एवं द्रुपदस्य महात्मनः द्वयं सुतयुग्मं जातम्—पुत्रश्च कन्याच, अतिशयमनोज्ञौ, नरश्रेष्ठौ। ते परमसौन्दर्यसम्पन्नौ, कुलीनवपुष्मन्तौ, पृषति तौ दृष्ट्वा, याजमुपगम्य, मातृत्वं प्रार्थयत्। सा अवदत्—"नान्या स्त्री एषां जननीति विख्याता भवेत् मम विना।" याजः प्रत्युवाच—"एवं भवतु," राजानं तुष्टुमिच्छन्। हृष्टचित्तैः ब्राह्मणैः तयोः नामानि दत्तानि—धृष्टत्वात्, अजयात्, यशसा, उच्चजन्मना च। "द्रुपदस्यायं पुत्रो धृष्टद्युम्न इति कथ्यताम्," इति। कन्या कृष्णा, कृष्णवर्णत्वात्। एवं द्रुपदस्य महायज्ञे तौ जातौ। ततः धृष्टद्युम्नः वेदाध्ययनं कृतवान्। महाबलः भारद्वाजः स पाञ्चालपुत्रं धृष्टद्युम्नं स्वगृहं नीत्वा, तस्मै शस्त्रविद्यां उपादिशत्। भाग्यं न शक्यम् अपाकर्तुम् इति विद्वान् धृष्टधीः द्रोणः, स्वकीर्तेः रक्षणकांक्षया एवं कृतवान्। स च शीघ्रमेव सर्वशस्त्राणि सम्यगधिगच्छत्। एवं कथायां शौनक उवाच—"ब्राह्मणश्रेष्ठ, द्रुपदस्य जन्म कथं जातं, कथं च स शस्त्राणि प्राप्तवान्, तद् इच्छामि श्रोतुम्।" "एवं जन्मानि बहुधा श्रूयन्ते, तस्मात् त्वत्तः श्रोतुम् इच्छामि।" तदा स पाञ्चालराजः पुत्रकामः वनं गतः, सुतप्राप्त्यर्थं घोरा तपः कृतवान्। स महता प्रयत्नेन व्रतस्थेभ्यः महर्षिभ्यः पूजनं कृतवान्। मृगव्यूहान्विते वने दुःखितः स राजा, दीर्घकालं पुत्रार्थी तपश्चर्यां अकरोत्। किञ्चित्कालं वायुभक्षणेनैव जीवन्, अन्नं नाश्नन्, बलवान् द्रुपदः तपसा स्थितः। तस्य समयः सम्प्राप्तः, वसन्ते कामप्रबोधके काले, स अशोकवनान्ते, सर्वजनप्रियं, गङ्गातटे, कमललोचन, गतवान्।