तदा स राजा द्रुपदः, क्षत्रियवर्गविनाशाय स्थितं जमदग्निसुतमिव दृढनिश्चयं द्रोणं पश्यन्, किमिदानीं कर्तव्यमिति चिन्तयामास। क्षत्रियबलस्य च ब्राह्मणबलस्य च संयोगेन स महात्मा भारद्वाजः पूर्णसंपन्न इति स राजा मन्यते स्म। न तस्य बाणैः न शूलैः नापि अन्यैः प्रहरणैः प्रतिरोधः कर्तुं शक्यः; तस्य ब्राह्मतेजः मन्त्रैः हविर्दानेषु यथा, तथैव दीप्तमस्ति। तस्य भीषणं शस्त्रबलं पृथिव्यां अन्यैः अप्रतिरोध्यम्; शत्रून्प्राप्य स ब्राह्मणं क्षत्रियात् पूर्वं स्थापयन् विजयं प्राप्नोति। यदा ब्राह्मणं च क्षत्रियं च संयुक्तं भवति, तदा ब्राह्मतेज एव जयति; अतः क्षत्रियबलात् दुर्बलः सन् अहं ब्राह्मणतेजः शरणं गतः। त्वां समाश्रित्य, यो द्रोणात् अपि श्रेष्ठः ब्रह्मविदां अग्रण्यः, तव प्रसादेन मम युद्धे दुर्लंघ्यः पुत्रो जायेत, स एव द्रोणस्य अन्तः स्यात्। अद्य मे वीर्यवान् पुत्रो जायेत, यो द्रोणस्य मृत्युर्भवेदिति कामये; तदर्थं याज, त्वं मम यज्ञं सम्पादय, अहं च बहून् गावः दास्यामि। याजः ‘एवं भवतु’ इति प्रतिज्ञाय यज्ञाय प्रस्थितः; स गुरोः कृते, अनिच्छन्तमपि उपयाजं सहायकत्वाय आहूतवान्। तदा स मुनिः द्रुपदं नृपतिं इदं वचनं प्रोवाच—‘मा भैः, मम कर्मणा पुत्रं ते दास्यामि।’ एवमुक्त्वा प्रतिज्ञां कृत्वा स ऋषिः यज्ञकर्म आरब्धवान्। स ब्राह्मणः पुरुषर्षभः विधिवत् कर्म समाचरन्, द्रोणवधाय यज्ञं तस्मै नृपतये याजः आरब्धवान्। गुरोः कृते यज्ञारम्भः याजस्य समीपे कृतः; ततः उपयाजो महान् तपस्वी तं नृपतिं साहाय्यं कृतवान्। पुत्रार्थं वैतानिकं कर्म कृत्वा, वीर्यसम्पन्नः, महातेजाः, महाबलः पुत्रः इच्छ्यते; यथाकामं पुत्रो जायेत। तदा, भारद्वाजघातुकं पुत्रं प्राप्नुयामिति कामयमानः राजा द्रुपदः तं यज्ञं समारब्धवान्। द्विजश्रेष्ठः ब्राह्मणः नियमानुसारं हविः प्रायच्छत्; तस्य पत्न्याः कौशवी नाम, सा अपि पुत्रकामिनी आसीत्। अथ योग्ये काले, सुतरामणिं कृत्वा पत्न्युपेत्य, यज्ञान्ते ऋत्वा रानीं आहूतवान्। ‘एहि राज्ञि पृषति, द्वयं त्वां प्रतीक्षते—पुत्रश्च कन्याच; राजवंशवृद्धये।’ सा तु प्रत्यवदत्—‘मम मुखं नानुलिप्तं, शुभगन्धान् वहामि; न अहं गर्भधारणाय तव भार्या। स्थेहि, ब्राह्मण प्रिय।’ तदा स ब्राह्मणः—‘याजेन संस्कृतं हविः, उपयाजमन्त्रेण च शुद्धम्—कथं तद् अकामफलम् स्यात्? पृषति, यथा इच्छसि तथा कुरु’ इत्युक्त्वा। एवं याजेन उक्ते, हव्यं च विधिपूर्वकं वह्नौ हुतम्, तदा अग्निशिखायामिव देवसमः बालकः समुत्थितः। स दीप्तवपुः, भीमस्वरूपः, किरीटी, कवची, खड्गबाणधारी, धनुर्धारी, पुनः पुनः गर्जमानः। स दिव्यरथमास्थाय निर्गतः; जातमात्रे च तस्मिन् बालके, आकाशे अन्तर्हितः स्वरः प्रादुरभूत्— ‘एषः शिष्यश्च मृत्युश्च भारद्वाजस्य; राजपुत्रः, भीतिनाशकः, पाञ्चालानां कीर्तिवर्धनः।’ ‘द्रोणवधाय स जातः, राज्ञः शोकनाशनाय;’ इति दिव्यः स अदृश्यः स्वरः। तदा पाञ्चालाः हृष्टाः ‘साधु, साधु’ इति शब्दयन्तः, द्वितीयं मन्त्रसंस्कारितं हविः ऋत्वा हुतवान्। तदा, भारतश्रेष्ठ, यत्र पृषत्या प्रतिषिद्धा, तत्र याजेन कृतयज्ञे, मध्यात् वेदिकायाः कन्या अपि उत्पन्ना। पुनः, सौभाग्यवती पाञ्चाली कन्या वेदिकामध्यात् समुत्थिता, सुशोभना, यज्ञवाटे जाता। कृष्णवर्णा, पद्मपत्रनयना, नीलकुन्तला, मनुष्यरूपिणी, श्रीसमप्रभा। तस्याः ताम्रनखाः, सुब्रह्मकूटाः, सुमध्यमा, स्तनयुग्मशोभिता, तस्याः नीलोत्पलसुगन्धः दूरं व्याप्य स्थितः। सा परमसुन्दरी, पृथिव्यां अनुपमा, सा दिव्यवर्णा कन्या, देवदानवयक्षैः अपि स्पृहणीयाः। तदा, आकाशवाणी अभवत्—‘एषा रूपवती, सर्वस्त्रीणां श्रेष्ठा, कृष्णवर्णा, क्षत्रियवंशनाशिनी भविष्यति।’ ‘एषा सुकुमारी काले देवकार्यम् साधयिष्यति; तस्याः कारणेन क्षत्रियेषु महद्भयं भविष्यति।’ इति श्रुत्वा सर्वे पाञ्चालाः सिंहनादं कृतवन्तः; पृथिवी तेषां हर्षं सोढुं न शेक। एवं, महात्मनः द्रुपदस्य द्वौ अपत्यौ जातौ—पुत्रः कन्याच, उभौ अतिसुन्दरौ, पुरुषर्षभौ। परमसुन्दरी, कुलीनभावयुक्तौ, पृषति तौ दृष्ट्वा, सुतकामिनी, याजमुपेत्य प्रार्थयामास—‘नान्या स्त्री एषां जननी इति विख्यायेत।’ याजः ‘एवं भवतु’ इत्युक्त्वा राजानम् आनन्दयामास। हृष्टचित्ताः ब्राह्मणाः तयोः नामानि चक्रुः—धृष्टता, अजेयता, यशः, उच्चजन्म चेति कारणात्। ‘एषः द्रुपदपुत्रः धृष्टद्युम्नः इति कथ्यताम्’; कन्या कृष्णा, कृष्णवर्णत्वात्। एवं तौ द्रुपदयज्ञे जातौ; धृष्टद्युम्नः वेदाध्ययनं कृतवान्। ततः बलवान् भारद्वाजः धृष्टद्युम्नं पाञ्चालपुत्रं स्वगृहमानीय, तस्मै शस्त्रविद्यां उपादिशत्।