सर्वेषां भूतानां निवासस्थानानि, त्रिविधं रहस्यं, वेदाः, ज्ञानयुक्तं योगशास्त्रं, धर्मार्थकामाश्च—एतानि सर्वाणि महर्षिणा दृष्टानि। धर्मार्थकामसम्पन्नानि विविधानि शास्त्राणि, लौकिकवृत्तिनियमाश्च, स एव मुनिः सम्यगवगच्छत्। भरतवंशस्य नीतिः, तस्य विस्तृतिः, इतिहासाः सव्याख्यानाः, नानाश्रुतयश्च—एतत्सर्वं अत्रोक्तम्। ग्रन्थस्य लक्षणानि अपि निर्दिष्टानि; सम्प्रति संक्षेपेण इतिहासः कथ्यते, ततो विस्तारतः। स महर्षिः एतद्विज्ञानमहत्त्वं विस्तृत्य, पुनः संक्षिप्य चकार; यतो हि लोके बुद्धिमन्तः संक्षेपविस्तरयोः उभयमपि रोचयन्ति। केचन मन्वादिभ्यः भारतं पठन्ति, अन्ये आस्तिकादारभ्य, केचित् विद्वांसः उपरिचरादित्येव पाठयन्ति। बहवः प्राज्ञाः ज्ञानसंहिताः प्रकाशयन्ति; केचिद्व्याख्यायां निपुणाः, अन्ये पाठे रक्षायाम्। तपसा ब्रह्मचर्येण च व्यासः एतद् पुण्यं पुरातनं इतिहासं निर्ममे, नित्यं वेदं विभाग्य। पराशरस्यात्मजः स ब्रह्मर्षिः, दृढव्रतः, मातुः निवेदनात् तथा च गाङ्गेयस्य बुद्धिमतः आग्रहात्—विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे, कृष्णद्वैपायनः, यथाशक्त्या, त्रीन् कौरेवान् अग्निवत् सुतान् उत्पादयामास। धृतराष्ट्रं पाण्डुं च विदुरं च सञ्जनयित्वा, महात्मा पुनः तपस्यर्थं स्वाश्रमं प्रतस्थे। तेषां जन्मे, वृद्धिं, परमपदं च प्राप्ते, स महर्षिः भारतं लोकेषु प्रव्याहरत्। जनमेजयेन सह सहस्रशः ब्राह्मणैः पृष्टः, स शिष्यं वैशम्पायनं समीपस्थं उपदिदेश। स वैशम्पायनं सभायां निषण्णं, यज्ञविरामे विरम्य विरम्य, भारतकथां श्रावयामास। व्यासः कुरुवंशस्य प्रवर्यं, गांधार्याः धर्मनिष्ठां, विदुरस्य प्रज्ञां, कुन्त्याः स्थैर्यं च विस्तारतः कथयामास। तदा दिव्यः स महर्षिः वासुदेवस्य माहात्म्यं, पाण्डवानां सत्यवृत्तां, धृतराष्ट्रपुत्राणां दुष्टतां च वर्णयामास। एषः भारतः सहोपाख्यानैः परमं भारतं विज्ञेयः—शतसहस्रश्लोकमयः पुण्यकृतः। स भारतसंहितां चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकैः अचिनोत्; उपाख्यानवर्जितं तद् भारतमिति प्राज्ञाः वदन्ति। ततोऽपि स मुनिः पञ्चाशदधिकाध्यायसंक्षिप्तमेकं संहिताध्यायं चकार, यस्मिन्सर्वेषां ग्रन्थानां वृत्तान्तः कीर्त्यते। एवं स उत्तमां कथां निर्माय, द्वैपायनः भगवान् शिष्यान् कथमिदं शिक्षयेयमिति चिन्तयामास। तस्य ध्यायतो द्वैपायनस्य भावं विज्ञाय, भगवाञ्छ्रीमान् ब्रह्मा स्वयमत्र समुपाजगाम। स मुनिं दृष्ट्वा, तस्य प्रीतये लोकानां च हिताय, विस्मितः प्रणम्य प्राञ्जलिः स्थितः। सर्वैः मुनिगणैः परिवृतः, स आसनं समुपकल्पयत्। तस्मिन्परमं सुवर्णमयमासनं समुपविष्टः, तदासन्ने वासुपुत्रः अपि उपाविशत्। तदा ब्रह्मणा अनुमतो भगवान् कृष्णः प्रीतः शुद्धस्मितः तदासनसमीपे उपाविशत्। स महातेजाः ब्रह्माणं जगद्गुरुं प्राह—"भगवन्, मया एषः पूज्यः काव्यरूपो ग्रन्थः कृतः। हे ब्राह्मन्, वेदस्य रहस्यं यच्चान्यदपि मया स्थापितं, वेदाङ्गोपनिषदां च विस्तारः, तदपि मया व्यवस्थितम्। इतिहासपुराणयोः सृष्टिः प्रलयश्च, त्रिकालः—अतीतं वर्तमानं भविष्यच्च—एवमपि निरूपितम्। जरामरणभीतरोगजीवितमृत्यूनां निर्णयः, धर्माणां विविधरूपाणि, आश्रमधर्मलक्षणानि चात्र निरूपितानि। चातुर्वर्ण्यव्यवस्था, सर्वाणि पुराणानि, तपो ब्रह्मचर्याचरणानि, पृथिव्याः सोमसूर्ययोः च धर्माः। ग्रहाणां नक्षत्राणां तारा च चक्राणां च प्रमाणानि, ऋक्सामयजूंषि, वेदसारः चात्र प्रतिपादितः। तर्कः, शब्दविद्या, चिकित्सा, दानधर्मः, पाशुपतशास्त्रं च; एवं दिव्यमानुषविद्यानां जन्म अपि वर्णितम्। तीर्थानां पुण्यक्षेत्राणां नदीनां पर्वतानां वनानां सागरस्य च स्तुतिः कृताः। दिव्यपुराणकथाः, सृष्टिचक्राणि, युद्धविद्या, भाषाविविधता, लौकिकाचारक्रमश्चोक्तम्। यच्च सर्वव्यापि तत्त्वं, तदपि अत्र निरूपितम्; न चान्यः कश्चन भूमौ कर्ता अस्ति। वसिष्ठादपि तपसा विशिष्टं त्वां मन्ये, यतो गूढविद्यायाः त्वमेव ज्ञाता। जन्मना वेदनिष्ठोऽसि, काव्यत्वेन चेदं त्वया उक्तं, तस्मात् काव्यमेव इति स्यात्। कवयः अस्य काव्यस्य गुणान् वर्णयितुं न शक्नुवन्ति, यथा अश्रमत्रयाः गार्हस्थ्यं न वर्णयन्ति। यदि त्वया ज्ञानाग्निः न प्रदीप्तः स्यात्, जगत् मूढं, अन्धं, बधिरं, उन्मत्तं, अन्धकारमयमपि स्यात्। स्वकर्मबन्धनग्रस्तं लोकं बोधोत्सवाय, ज्ञानाञ्जनदण्डेन चक्षुषि दीप्तिं त्वया प्रदत्तमिति।