राजा द्रुपदः, उपयाजस्य वचनं श्रुत्वा, याजस्य आश्रमं प्रति प्रतस्थे। तस्य मनसि द्वेषेण विक्षिप्तः, किंचित् विरक्तः, चिन्तयन् अगच्छत्। याजं मुनिं, पूज्यं महर्षिं, स सम्मान्य, इदं अब्रवीत्—"हे याज, मे यज्ञं कुरु, अहं ते अष्टशतानि गाः दास्यामि।" द्रोणेन सह वैरस्य पीडितः, दुःखी, शरणं अन्वेष्य, ब्राह्मणं आश्रित्य, कश्चन क्षत्रियः क्षत्रियं न जयति। अतः, द्रोणस्य भयात् माम् अत्र रक्षितुम् अर्हसि, यथा तव कर्मणा, ब्राह्मण, मम पुत्रः जायेत, यो द्रोणस्य मृत्युहेतुर्भवेत्। "स्त्री सुशोभिता अर्युणस्य पत्नी भवतु, स ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, ब्राह्मण्य-क्षात्रधर्मयोः अप्रतिमः।" इति राजा याजं प्रार्थयन् अब्रवीत्। "तदा द्रोणः मैत्रीवैरस्य कारणात् मां न जयेत्; पृथिव्यां तस्य तुल्यः क्षत्रियो नास्ति, न च नायकः।" "द्रोणस्य शरवर्षाणि शस्त्राणि च, यानि शत्रुशरीराणि नाशयन्ति, स बुद्धिमान् भरतानां आचार्यः, भारद्वाजस्य पुत्रः।" इत्येव राजा याजं स्तौति। "स षड्रत्नधनुः असाधारणं खड्गं च धारयति; ब्राह्मणवेषधारी, क्षात्रबलं अविचलितं धारयति।" "महात्मा भारद्वाजः, धनुष्मान्, शत्रून् हन्ति; स कर्तवीर्यसमः, खट्वाङ्गतुल्यः संग्रामे।" "स जामदग्निसुतवत्, क्षत्रियवंशविनाशाय स्थितः।" "क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलं च संयोगे, स भारद्वाजः सम्पूर्णः इति अहं मन्ये।" "न तस्य शराः, न शूलानि, न अस्त्राणि प्रतिरोधं कर्तुं शक्नुवन्ति; तस्य ब्राह्मणतेजः मन्त्रैः आहुति इव।" "तस्य भयङ्करं शस्त्रबलं अन्यैः अप्रतिरोध्यं; शत्रून् मिलित्वा, ब्राह्मणं पूर्वं क्षत्रियं पश्चात् स्थापयन् जयति।" "यदा ब्राह्मणक्षत्रिययोः संयोगः भवति, ब्राह्मणतेजः प्रबलं भवति; अतः, क्षत्रियबलात् दुर्बलः सन्, ब्राह्मणतेजः अन्वेषितवान्।" "त्वां उपगम्य, द्रोणात् श्रेष्ठं, ब्रह्मविदां अग्रगण्यं, अहं पुत्रं लभेय, यः संग्रामे दुर्जयः, द्रोणस्य अन्तः।" "अद्य मम पुत्रः जायेत, वीर्यवान्, द्रोणस्य निधनः; तद् मे कुरु, याज, अहं बहु गाः दास्यामि।" इति राजा याजं प्रार्थयन्। याजः "एवं भवतु" इति उक्त्वा यज्ञाय उद्यतः। गुरोः हिताय, अनिच्छन्तं उपयाजं आह्वयन् साहाय्याय समाह्वयत्। याजः द्रुपदं महराजं इदं अब्रवीत्—"मा विषीद, मम कर्मणा तव पुत्रः भविष्यति।" इति प्रतिज्ञाय, याजः कर्म आरभत। ब्राह्मणः, नरश्रेष्ठः, विधिवत् यज्ञं समारभत; याजः तं यज्ञं द्रोणवधाय आरभत। गुरोः हिताय, याजस्य समीपे यज्ञारम्भं कृतवान्; उपयाजः, महातपाः, तस्य राज्ञः साहाय्यं अकरोत्। पुत्रार्थं वैतानं कर्म कृत्वा, वीर्यवान्, तेजस्वी, बलवान् पुत्रः अभिलष्यते; यः पुत्रः इच्छ्यते, स एव जन्म लभते। भारद्वाजवधाय राजा द्रुपदः तं कर्म अकरोत्, स्वकार्यसिद्ध्यर्थं। द्विजश्रेष्ठः, ब्राह्मणः, विधिविधानं आहुति अर्पितवान्; तस्य पत्नी कौशवी, सा अपि पुत्रकामना। यज्ञसमये, तस्य पत्नी, सौत्रामणि यज्ञं कृत्वा, समीपमागच्छत्; यज्ञान्ते, पुरोहितः रानीं आह्वयत्। "एहि, रानी पृषति, युग्मं तव प्रतीक्षते—पुत्रः कन्या च, राजवंशवृद्धये।" पृषती अब्रवीत्—"मम मुखं अनुलिप्तं, शुभगन्धः वर्तते; अहं तव पत्नी न स्मि गर्भार्थम्। तिष्ठ, पुरोहित, प्रियः।" याजः प्रत्युवाच—"याजेन आहुति, उपयाजमन्त्रेण संस्कृता—कथं तव इष्टं न सिध्येत्? पृषति, यथेष्टं गच्छ वा तिष्ठ वा।" याजस्य एवं उक्ते, आहुति अग्नौ समर्पिते, देवसदृशः बालकः अग्निज्वलनः प्रकटः। स दीप्तस्वरूपः, भीमाकृतिः, मस्तके मुकुटः, कवचधारी, शूरः, खड्गशरधारी, धनुष्मान्, पुनः पुनः गर्जन्। स शोभनं रथं आरुह्य निर्गतः; बालके जाते, आकाशात् अदृश्यः वाणी प्रकटः। "एषः भारद्वाजस्य शिष्यः च मृत्युश्च; राजपुत्रः, भयहरः, पाञ्चालानां कीर्तिवर्धनः।" "स राजा दुःखहरः, द्रोणवधाय जातः;" इति दिव्यः अदृश्यः महात्मा उक्तवान्। पाञ्चालाः हर्षिताः, "साधु साधु" इति सञ्जाताः; द्वितीयं आहुति, मन्त्रसंस्कृता, पुरोहितेन अर्पिता। ततः, भरतश्रेष्ठ, कन्या अपि मध्यात् वेदीः उत्पन्ना, पृषत्याः अस्वीकृतायाः, पुरोहितेन कर्म कृतम्। पुनः, सौभाग्यशालिनी पाञ्चाली कन्या वेदीमध्ये प्रकटिता, सुन्दरी कन्या, यज्ञवेद्यां जाताः। कृष्णवर्णा, पद्माक्षी, केशाः नीलकुङ्कुमवर्णाः, मानुषरूपं धृत्वा, लक्ष्मीवत् दीप्तिमती। ताम्रनखाः, सुंदरभ्रुवः, मनोज्ञस्तनयुग्मा, तस्य गन्धः नीलपद्मवत् दूरं प्रसारितः। सा परमसुन्दरी, पृथिव्यां अतुल्या; सा कन्या, शोभनवर्णा, देवैः, दानवैः, यक्षैः अपि अभिलषिता।