सुतजननकामनया राजा पृथिवीं विचरन् द्रोणास्त्रबलसम्पन्नान् शक्तिज्ञाननिष्ठान् यत्नेन अन्वेषयामास। तस्य सायं प्रयत्नस्य सिद्धिः नाभूत्; विचरन् स गङ्गायाः तमसि तटे समागच्छत्। तत्र स ब्राह्मणाश्रमं आगच्छत्, यत्र न कश्चित् अध्ययनं न समाप्तवान्, न च ब्राह्मणः व्रतान् विना आसीत्। तत्र स दृष्टवान् याज उपयाजौ, ऋषिपुत्रौ, दृढव्रतौ, धर्मिष्ठौ, कश्यपवंशसम्भूतौ, समाहितौ, वनवासे यथायोग्यवस्त्रधारिणौ। राजा सर्वकामप्राप्त्यर्थं तयोः बलं बुद्धिं च निरीक्ष्य, विशेषतः आश्रमे उपयाजं, तं समीपं गतः। स उपयाजं, दृढव्रतं, याज्ञार्थं अभिप्रेतकामार्थं समीपं गच्छन्, गुरुसेवायाम् अव्यभिचारिणं, सर्वकामदं, तं सम्पूज्य, पाद्यं, आसनं, अर्घ्यं, फलानि च समर्प्य, उपयाजः तं प्रत्युवाच। "किमर्थं त्वयि अस्मान् अन्वेषसि? कस्य कारणस्यायं प्रयत्नः? कथयस्व।" ऋषिसन्तोषं विज्ञाय द्रुपदः तपस्विनं अभ्यर्थयितुं इच्छन् उवाच – "ब्राह्मन्, केन कर्मणा अहं द्रोणसमः पुत्रः लभेय? तत् यज्ञं कुरु, उपयाज, धनं दास्यामि।" उपयाजः प्रत्युत्तरं ददौ – "न अहं फलकामः, द्रुपद; यत्र फलार्थी तत्र गच्छतु।" ततः द्रुपदः तं सेवन्, तुष्टिं यत्नेन प्राप्नुवन्, संवत्सरान्ते द्विजश्रेष्ठः द्रुपदं उवाच। उपयाजः समये स्निग्धवाक्यं उवाच – "मम ज्येष्ठः भ्राता वनं एकाकि चरन् कदापि मां न व्यभिचरति। तं अनुसरन्, अहं भूमौ पतितं फलं अपश्यं, यस्य विशुद्धिः न ज्ञाता। स कदापि फलं न गृह्णाति विचार्य; तस्य दोषान् निरीक्ष्य, तदन्वितान् अपश्यत्। स विशुद्ध्यर्थं न विवेक्ति; कथं अन्यत्र कुर्यात्? संहिताध्ययनान्ते पंचयज्ञनिर्णये—" "स सदा शीलितं अन्नं भिक्षया भुञ्जन्, पुनः पुनः स्वादं स्तौति, राजर्षे। संहिताध्ययनकाले, आचार्यगृहे वने, सदा परिशिष्टं अन्नं भिक्षया भुञ्जन्। स्वादं स्तौति, पुनः पुनः हर्षितः; अतः फलं इच्छन्, तं यथार्हं विवेक्तुं शक्नोमि।" "तं गच्छ, राजन्; स तव यज्ञं करिष्यति।" उपयाजवाक्यं श्रुत्वा राजा याजाश्रमं अभ्यगच्छत्, मनसि विमन्युः, तं सम्मान्य, याजं उवाच – "याज, यज्ञं मे कुरु, अष्टशतानि गाः दास्यामि।" द्रोणद्वेषेण पीडितः, शरणं याचन्, ब्राह्मणं आश्रित्य, क्षत्रियः क्षत्रियं न जेतुम् शक्नोति। अतः द्रोणभीतिः तव रक्षणीयम्, ब्राह्मन्, तव कर्मणा पुत्रः मम भवेत्, यो द्रोणस्य मृत्युहेतुः स्यात्। "कान्ता स्त्री अर्जुनस्य पत्नी भवतु, स ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, ब्राह्मणक्षत्रियगुणैः अनुत्तमः। तदा द्रोणः मम न जेतुं शक्नोति, मित्रवैरं कारणं; पृथिव्यां न कश्चित् क्षत्रियः तस्य समः, न च नेता।" "द्रोणस्य बाणवृष्टिः, शत्रुशरीरविनाशकानि अस्त्राणि, स बुद्धिमान् भारद्वाजपुत्रः, भरतानां गुरुः, षड्रत्नधनुः, अनुत्तमं खड्गं च धारयति; ब्राह्मणवेषधारी, क्षत्रियबलसम्पन्नः।" "महात्मा भारद्वाजः धनुष्मान् शत्रून् हन्ति; कर्तवीर्यसमः, खट्वाङ्गस्य तुल्यः संग्रामे। स जामदग्निपुत्रवत् क्षत्रियवंशविनाशाय स्थितः।" "इदानीं क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलं च संयोगेन, स भारद्वाजः पूर्णः इति मन्ये। न तं बाणाः, न शूलानि, न अस्त्राणि निवारयन्ति; तस्य ब्राह्मतेजः मन्त्रार्पितहोमवत्।" "तस्य भयानकस्त्रशक्तिरेन्यैः अनिवार्या; शत्रुसंमिलने विजयी, ब्राह्मणं पुरस्कृत्य क्षत्रियं।" "यदा ब्राह्मणक्षत्रिययोः संयोगः, ब्राह्मतेजः विजयी; अतः क्षत्रियबलं दुर्बलम्, ब्राह्मतेजं अन्वेषितम्।" "त्वां प्राप्य, द्रोणात् श्रेष्ठं, ब्रह्मविदां अग्रगण्यं, पुत्रं लभेय, युद्धे दुर्लभं, द्रोणस्य अन्तं।" "अद्य मे पुत्रः जायेत, वीरः, द्रोणस्य मृत्युहेतुः; तत् कर्म कुरु, याज, गाः बहु दास्यामि।" याजः "तथास्तु" इत्युक्त्वा यज्ञाय उद्यतः, गुरोः अर्थं उपयाजं अनिच्छन्तं आह्वयन् सहाय्याय। स द्रुपदं महराजं इदं वचनं उवाच – "मा विषीद, कर्मणा पुत्रं दास्यामि।" एवं उक्त्वा प्रतिज्ञाय, स ऋषिः तद् कर्म आरब्धवान्।