ततः भीमसेनः, राजन्, अर्जुनेन निरुद्धः, युद्धकुशलः सन् अपि, युद्धे न तृप्तः, महाबलः सन् अपससार। ततः पाण्डवाः युद्धमध्यात् यज्ञसेनं द्रुपदं सह मन्त्रिभिः गृहीत्वा द्रोणस्य समीपं नयन्, हे भरतश्रेष्ठ। स्वधन्यविमानः, दर्पहरितः, निगृहीतः सन्, द्रोणः पूर्ववैरं चिन्तयन् द्रुपदं इदं वचनं अब्रवीत्— “मया बलात् तव राज्यं पुरी च नष्टा; अद्य त्वं शत्रुवशगः जीवितं प्राप्तः, किं इच्छसि, पूर्वमित्र?” इति उक्त्वा सः सस्मितं पुनः उवाच— “मा भैः, वीर, जीवितस्य भीः मा अस्तु; वयं क्षमाशीलाः ब्राह्मणाः। बाल्ये आश्रमे या क्रीडा मया सह त्वया कृताऽसौ स्नेहस्य सौहार्दस्य च कारणम्, हे क्षत्रियश्रेष्ठ। पुनः त्वया सह सौहृदं इच्छामि, नराधिप; त्वं मम वरं गृहाण, राज्यस्य अर्धं लभस्व। न हि अराजकः राजा मित्रं भवितुम् अर्हति; अतः तव राज्यस्य कृते मया प्रयासः कृतः, हे यज्ञसेन। त्वं भागीरथ्याः दक्षिणे तीरे राजा, अहं चोत्तरे; यदि इच्छसि, मां मित्रं मन्यस्व, हे पाञ्चाल।" ततो द्रुपदः प्रत्युवाच— “ब्राह्मण, एषा न विस्मयः महात्मसु; अहं तव प्रसन्नः, चिरस्थायि सौहृदं इच्छामि।” एवं उक्तः द्रोणः हर्षपूर्णहृदयः तं सम्मान्य मोचयामास, राज्यस्य अर्धं ददौ च। ततः स द्रुपदः गङ्गायाः तटे माकन्द्यां, दशसहस्रग्राममध्ये, शोकसन्तप्तचित्तः, कम्पिल्ये च श्रेष्ठनगरे वासं कृतवान्। दक्षिणाः पाञ्चालाः चर्मण्वत्याः पर्यन्तं द्रोणेन निगृहीताः, द्रुपदं निर्जित्य रक्षिताः। सः क्षत्रबलसम्पन्नः पराजयं न दृष्टवान्; किन्तु ब्राह्मतेजोऽभावं ज्ञात्वा, पुत्रोत्पत्तिं कामयन्, पृथिवीं विचचार, द्रोणः च अहिच्छत्रप्रदेशं अगच्छत्। एवं राजन्, अहिच्छत्रनगरी जनसमृद्धा पार्थेन युद्धेन जिता, द्रोणाय दत्ता। किन्तु द्रुपदः द्रोणस्य वैरं स्मरन्, युद्धे अशयान्निशां न यायौ; क्षत्रबलसम्पन्नः सन् अपि जयमशंसत् न। ब्राह्मतेजसि हीनं आत्मानं विज्ञाय, द्रुपदः अमर्षितः, सिद्धब्रह्माणः अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। सः ब्राह्मणगृहाणि बहूनि विचरन्, “न मे उत्तमः पुत्रः, बन्धुषु मे लज्जा” इति वदन्, श्वासैः सन्तप्तः, द्रोणस्य वैराय प्रवृत्तचित्तः, “न मे लोके मित्रं, न च वीर्यवान्” इति चिन्तयन्। पुत्रकामः सः पृथिवीं विचचार, येन शक्त्या, विद्यया, तपसा च द्रोणास्त्रसमर्थाः स्युः, तान् अन्वेष्टुम् उद्यतः। यत्नं कुर्वन् अपि, विजयः न प्राप्तः; भ्रमन् सः तमःपूर्णगङ्गातटं प्राप्तवान्। तत्र सः राजर्षिः ब्राह्मणाश्रमं अगच्छत्; न तत्र कश्चित् अनध्ययनः, न च अव्रती ब्राह्मणः। तत्र सः यजोपयजौ, ऋषिपुत्रौ, सुसंयतव्रतौ, ददर्श। तौ सामहिता जपन्तौ, काश्यपवंशसम्भूतौ, धर्मिष्ठौ, वनवासे योग्यवसनौ। तयोः विशेषतः कनिष्ठं तपोवनस्थं बुद्ध्या वीर्यं च विज्ञाय, सर्वाभिलाषसिद्ध्यर्थं, उपयजं उपससाद। तं सम्यक् पाद्यासनार्घ्यफलादिभिः सत्कृत्य, उपयजः तं राजानं पप्रच्छ— “कस्मिन्नर्थे त्वं अस्मान् उपागतः? किं कारणं तवास्य प्रयत्नस्य? वद।” ऋषिप्रसादं विज्ञाय, द्रुपदः तं तपस्विनं प्रार्थयन् उवाच— “ब्राह्मण, केन कर्मणा मम पुत्रः द्रोणसमः स्यात्? तद् यजस्व, उपयज, अहं त्वां धनैः सम्पूजयिष्यामि।” उपयजः प्रत्युवाच— “न अहं फलकामः, द्रुपद; यः कामयेत्, स तत्र गच्छतु।” ततो द्रुपदः तं वर्षमेकं सेवितुम् आरब्धवान्; तस्य यत्नेन तुष्टः द्विजश्रेष्ठः वर्षान्ते द्रुपदं अवदत्। समये उपयजः मधुरया वाचा उवाच— “मम ज्येष्ठभ्राता कानने विचरन् कदापि मां न अवमानितवान्। तं अनुसरन् अहं पथि पतितं फलम् अदृष्टशुद्धिं दृष्टवान्। सः कदापि अपरीक्षितं न फलं ग्रहीतवान्; तस्य दोषान् सः निरीक्ष्य, तदन्वितान् च, तद् नाश्नात्। सः शुद्ध्यर्थं न विवेचयति; कथं तत्रान्यत्र कुर्यात्? सामहिताध्ययनस्य, पञ्चमहायज्ञनिर्णयस्य च अन्ते, सः शीलितान्नं भिक्षया गृह्णाति, भोजनस्य स्वादुता पुनःपुनः स्तौति, राजर्षे। आचार्यगृहे वने वसन्, सामहिताध्ययनकाले, सः नित्यं परिशिष्टान्नं भिक्षया भुङ्क्ते। सः भोजनस्य गुणं पुनःपुनः प्रहर्षयन्, फलेच्छया, तादृश एव इति मम मतिः, युक्त्या।" एवं कथामिमां संक्षिप्य, द्रुपदः उपयजस्य अनुग्रहम् अपेक्ष्य, पुत्रोत्पत्त्यर्थं तं तपस्विनं सम्पूजयामास।