अथ तत्र युद्धभूमौ अर्जुनस्य ज्येष्ठः भ्राता, गवयः वनमध्ये गोपालः दण्डेन गवां गणान् ताडयति इव, पदातीन् रथारूढान् च प्रहारैः निहत्य महान् विक्रमः दर्शितः। वृकोदरः रथान् गजांश्च कम्पयन् सञ्चालयन् च, फाल्गुनः भारद्वाजस्य तुष्ट्यर्थं तत्समानं कर्म अकरोत्। पाण्डुपुत्रः पार्षतं प्रति बाणवर्षं स्रष्ट्वा, सर्वतो अश्वान् रथान् गजान् च निहत्य युद्धे दिप्तोऽभवत्। स तान् यथाऽन्तकाले ज्वलितः अग्निः शत्रून् नाशयति, तथा पाञ्चालाः शृञ्जयाश्च निहताः। ततः पाञ्चालाः पार्थं विविधैः शीघ्रबाणैः सम्यक् आवृत्य, सिंहनादं कृत्वा युद्धाय पाण्डवम् अभिप्रययुः। स युद्धः अत्यन्तं भीमः अद्भुतः च दृष्ट्वा, सिंहनादं श्रुत्वा पाण्डुपुत्रः तं न सहिष्णुः अभवत्। ततः किरीटी शीघ्रं पाञ्चालान् युद्धे अभ्यधावत्, बाणवर्षेण महान् आवरणं कृत्वा तान् मोहितवान् इव। स शीघ्रं बाणान् आकृष्य विसृज्य च, कुण्तीपुत्रस्य तेजस्विनः रूपं दृष्टुं न शक्यं अभवत्। तत्र दिशः नभः भूमिः च न दृश्यन्ते, महायुद्धे किमपि न दृश्यते स्म, हे महराजन्। पाञ्चालकुरवः "साधु साधु" इति घोषं कृत्वा, नगारेषु शङ्खेषु च महान् शब्दः उत्पन्नः। सिंहनादः स्तुतिनादेन मिश्रितः अभवत्; ततः पाञ्चालराजः सत्यजित्सहितः अग्रे अभ्यधावत्। सम्भरस्य इन्द्रं प्रति यथा शीघ्रं गच्छति, तथा पार्थः पाञ्चालम् बाणवर्षेण आवृत्य अभ्यधावत्। ततः पाञ्चालसेनायां महान् शब्दः उत्पन्नः, गजपतिं व्याघ्रः आहतः इव सिंहनादः अभवत्। पार्थम् अभिगच्छन्तं दृष्ट्वा, सत्यजित् वीर्ये स्थितः, पाञ्चालरक्षणे दृढनिश्चयः धनञ्जयम् अभ्यधावत्। ततः अर्जुनः सत्यजित् च पाञ्चालाः युद्धाय समीपं आगतौ, सेनां कम्पयन्तौ इन्द्रविरोचनौ इव। ततः पार्थः सत्यजितं दशबाणैः मार्मिकेषु ताडयन् अद्भुतं कर्म अकरोत्। ततः पाञ्चालः शीघ्रं पार्थं शतबाणैः विक्षिप्य, पार्थः महारथः तेन बाणवर्षेण आवृतः अभवत्। स शक्तिं संहृत्य, महद् धनुः शीघ्रं संविधाय, सत्यजितस्य धनुः छित्वा, राजानम् अभ्यधावत्। ततः सत्यजित् अन्यं बलिष्ठं धनुः गृहीत्वा, पार्थं अश्वान् सारथिं रथं च शीघ्रं ताडयन्। पाञ्चालेन युद्धे पीडितः पार्थः तं न सहिष्णुः अभवत्; तं नाशयितुम् उद्दिश्य शीघ्रं बाणान् स्रष्टवान्। अश्वैः ध्वजेन च सारथिना च ताडितः, यस्य अश्वाः सारथिना नीयन्ते, तस्य धनुः पुनः पुनः छिन्नम्। अश्वान् छित्वा युद्धात् निवृत्तः; सत्यजितं युद्धे निवर्तन्तं दृष्ट्वा, महावेगेन हे राजन्, पार्षतं प्रति अभ्यधावत्; अर्जुनः विजयस्रेष्ठः तत्र महान् युद्धः अकरोत्। पार्थः तस्य धनुः छित्वा, ध्वजं भूमौ पतितं कृत्वा, पञ्चबाणैः अश्वान् सारथिं च ताडितवान्। ततः धनुः त्यक्त्वा, बाणगुच्छं गृहीत्वा, कौन्तेयः खड्गं उत्तोल्य सिंहनादं अकरोत्। सहसा पाञ्चालस्य रथे उत्पत्य आक्रम्य, पाञ्चालरथम् आरोह्य धनञ्जयः निर्भयः अभवत्। गरुडः समुद्रं कम्पयति इव, सर्पं गृहीत्वा तं पाञ्चालम् आजगृहीत्; तदा सर्वे पाञ्चालाः दिशः सर्वाः पलायिताः। धनञ्जयः समस्तसेनायाः पुरतः बाहुबलं प्रदर्श्य सिंहनादं कृत्वा निर्गतः। अर्जुनम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, राजपुत्राः सर्वे तदा महात्मनः द्रुपदस्य नगरीं त्यक्तवन्तः। द्रुपदः राजस्रेष्ठः कुरुवीरसम्बन्धी, उवाच—"एतां सेनां मा हन्याः; भीमः आचार्यदक्षिणां प्राप्नुयात्।" ततः भीमसेनः अर्जुनस्य निग्रहात्, युद्धे न तुष्टः, बलवान् सन् निवृत्तः। यज्ञसेनं द्रुपदं युद्धमध्ये गृहीत्वा, मन्त्रिणः सह, द्रोणाय समर्पितवन्तः, हे भारतश्रेष्ठ। द्रुपदः दर्पहीनः, धनहरः, निगृहीतः च, द्रोणः तयोः वैरम् अनुस्मरन् द्रुपदं उवाच। "बलात् तव राज्यं नगरं च नष्टम्; शत्रुप्रभावे जीवितं लब्ध्वा, पूर्वमित्र, किं इच्छसि?" इति उक्त्वा, स हास्यं कृत्वा पुनः उवाच—"जीवितस्य भीरुः मा भव, वीर; वयं क्षमाशील ब्राह्मणाः। तत् आश्रमस्थं बाल्यकाले क्रीडनं यद् मया सह कृतम्, स्नेहं मित्रत्वं च वर्धितम्, क्षत्रियसिंह। पुनः मित्रत्वं तव इच्छामि, नराधिप; वरं ददामि, राजन्—अर्धराज्यं स्वीकुरु। राजा हीनः मित्रत्वं न अर्हति; तस्माद् तव राज्याय यत्नः कृतः, यज्ञसेन। त्वं भागीरथ्याः दक्षिणतीरे राजा, अहं उत्तरतीरे; इच्छसि चेत्, पाञ्चाल, मां मित्रम् अवगच्छ।" द्रुपदः उवाच—"हे ब्राह्मन्, महात्मनां मध्ये एतत् अद्भुतं नास्ति; त्वया अहम् तुष्टः, दीर्घमित्रत्वं इच्छामि।