तदा केचन जनाः "अर्जुनः!" इति, अन्ये "कर्णः!" इति, अपरे "दुर्योधनः!" इति च वदन्तः तत्रतत्र प्रस्थिताः। तस्यां घडीं कुंती स्वपुत्रं दिव्यलक्षणैः सम्ज्ञाय हृदि हर्षमविन्दत्, स्नेहेन तु तं हर्षं निगूढं कृतवती। तस्मिन्नन्तरे, दुर्योधनः कर्णमवाप्य अर्जुनात् जातं भयम् शीघ्रमेव नाशयामास। स तु महाबाहुः अस्त्रविद्याविशारदः, सुयोधनं सौम्यया वाचा समभाषत; युधिष्ठिरोऽपि तदा मनसि अचिन्तयत्—"नास्त्यस्मिन्पृथिव्यां कर्णसमः धनुर्धरः" इति। यदा तु द्रोणाचार्यः पाण्डुपुत्रान् धृतराष्ट्रपुत्रांश्च अस्त्रविद्याम् अधिगतवान् दृष्ट्वा, तदा गुरुदक्षिणायाः समयः प्राप्त इति मनसि चिन्तयामास। ततः भारद्वाजः सर्वान् शिक्षायाः अनुमत्यानन्तरं रंगद्वारि स्थितान् शिष्याः समालोक्य संबोधितवान्। स उवाच—"मम दानं सह परमया दक्षिणया दातव्यम्" इति। तं तथा उक्तवन्तं शिष्याः सर्वे द्रोणं प्राञ्जलयः पप्रच्छुः—"भगवन्! किं दातव्यम्? आदेशं दातुमर्हसि" इति। ततः गुरुः सर्वान् शिष्यान् आहूय, हे राजन्, पूर्णया दक्षिणया शिक्षायाः प्रतिदानं कर्तव्यमिति प्रेरयामास। द्रोणः पुनः उवाच—"राज्ञः पाञ्चालाधिपतेः द्रुपदस्य युद्धमध्यात् ग्रहणं कृत्वा मामुपनीयत; एषा परमां दक्षिणा भविष्यति" इति। "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय, सर्वे शीघ्रगामिनः युद्धविशारदाश्च रथानारुह्य द्रोणेन सह दक्षिणाप्राप्तये प्रस्थिताः। ततः पुरुषश्रेष्ठाः ते पाञ्चालानभितः प्रवृत्ताः, शत्रून् निपात्य, महाबलिनः द्रुपदस्य पुरीम् उपाजग्मुः। तत्र दुर्योधनः, कर्णः, महाबलः युयुत्सुः, दुःशासनः, विकर्णः, जलसन्धः, सुलोचनश्च—एते चान्ये च बहवः वीराः राजपुत्राः, "अहम् अग्रे गमिष्यामि! अहम् अग्रे गमिष्यामि!" इति घोषयन्तः, रथैः सह अनुयायिभिः सुसज्जितैः नगरीम् प्रविश्य राजमार्गेण प्रस्थिताः। तस्मिन्नन्तरे, पाञ्चालराजः यज्ञसेनः, तं महद्बलं श्रुत्वा दृष्ट्वा च, शीघ्रं भ्रातृभिः सह राजगृहात् निर्गतः। तदा यज्ञसेनस्य भ्रातरः सम्यक् सज्जीकृतास्त्राः बाणवृष्टिं वर्षन्तः, सम्यक् निनादं चक्रुः। यज्ञसेनः अपि, युद्धे दुर्धर्षः, शोभायुक्तेन रथेन कौरवानभिमुखः संप्राप्तः, तीक्ष्णैः शरैः वारयामास। तस्य पूर्वं तु अर्जुनः, मन्त्रयित्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठं द्रोणं उवाच—"एते राजपुत्राः गर्विता इति।" सः पुनः अवदत्—"तेषां शौर्यप्रदर्शनस्य अन्ते वयं साहसं कर्म करिष्यामः; एतेषां मध्ये पाञ्चालराजस्य ग्रहणं न शक्यते" इति। एवमुक्त्वा, पापरहितः कुन्तीपुत्रः भ्रातृभिः सह अर्धक्रोशमात्रे नगरीदूरं स्थित्वा तस्थौ। तत्र द्रुपदः कौरवान् दृष्ट्वा, सर्वतोऽभिमुख्य, महतीं बाणवृष्टिं वर्षन्, कौरवसेनां सन्त्रासयामास। स एक एव शीघ्ररथेन युद्धभूमौ प्रवर्तमानः, भयात् कौरवाः तमनेकानिव मेनिरे। द्रुपदस्य तीक्ष्णबाणाः सर्वदिशो व्यपेत्य प्रपतन्; ततः सहस्रशः शङ्खदुन्दुभिनिनादाः समजनिरे। पाञ्चालानां सैन्ये, हे महाराज, वादित्राणां घोषः समुत्पन्नः; महाबलिनः पाञ्चालाः सिंहनादं चक्रुः। धनुःस्यानिःस्वनं द्यां प्रति प्रतिनादयन्तं दुर्योधनः, विकर्णः, सुभाहुः, दीर्घलोचनश्च कृतवन्तः। क्रुद्धः दुःशासनः बाणवृष्टिं कृत्वा, युद्धे दुष्प्रसह्यं पार्षतं व्यायुधयत्। सः तु अन्यानी सेनानी शीघ्रं विक्षिप्य, दुर्योधनं, विकर्णं, महाबलिनं कर्णं चाभ्यधावत्। सर्वान् विविधान्यनीकानि, वीरपुत्रांश्च, सः बाणैः पौरुषेण तर्पयन्, अग्निचक्रवत् विचरन्, प्रहारं चकार। तदा सर्वे जनाः, मुद्गरदण्डादिभिः सज्जीकृत्य, कौरवान् मेघवद् वर्षन्तः प्रापतन्। काञ्चल्याः सर्वे वृद्धयुवानः, युद्धरवमाकर्ण्य, कौरवानभ्यधावन्। ते धावन्तः, शब्दयन्तः, पाण्डवान् प्रति उच्चैः क्रोशन्तश्च, पाण्डवाः तेषां क्रन्दितं श्रुत्वा रोमाञ्चमुपजग्मुः। ततः द्रोणं प्रणम्य, रथानारुह्य, शीघ्रं युधिष्ठिरं निगृह्य, "मा युद्धं कुरु, पाण्डव!" इति वचः प्राहुः। मद्रीपुत्रौ पृष्ठतः स्थितवन्तौ, फाल्गुनः अपि तथा कृतवान्; भीमसेनः सेनापतिरिव गदां धारयन् स्थितः। तदा शत्रूणां शब्दं श्रुत्वा, निर्दोषः कौन्तेयः भ्रातृभिः सह रथेन शीघ्रं सर्वतो निनादयन् अभ्यधावत्। अनन्तरं महाबाहुः भीमसेनः, काल इव दण्डवन्, समुद्रनिनादवत् पाञ्चालसेनां प्रविश्य, महतीं ध्वनिं चकार। सः चतुर्विधबलयुक्तां महतीं सेनां मकर इव समुद्रं युधोत्सवे प्रविश्य, प्राविशत्। भीमः स्वयम् गदां गृहीत्वा, हस्त्यनीकं प्रति अभ्यधावत्। तदा पराक्रमेण भीमसेनः, मृत्युरिव, हस्त्यनीकं गदया प्रहारयन्, तद्रूपं धारयन्। ते गजाः पर्वतसन्निभाः, भीमगदया शिरःसु भग्नाः, बहु रक्तं स्रवयन्तः, भूमौ निपेतुः। ते गजाः इन्द्रवज्राभिहता इव पर्वतान् भूमौ पतितवन्तः; पाण्डवः गजाश्वरत्थान् च भूमौ निपातयामास।