युधिष्ठिरः रथिनां श्रेष्ठः आसीत्, किन्तु धनञ्जयः सर्वत्रैव रथातिरथेषु प्रसिद्धः, समुद्रपर्यन्तेषु अपि यशसा विभूषितः। अर्जुनः सर्वास्त्रेषु बुद्ध्या, नियमेन, बलवृत्त्या, उत्साहेन च विशिष्टः, गुरौ भक्त्या सर्वान् अतिक्रान्तवान्। सर्वे राजपुत्राः समं शस्त्रविद्याम् अधीयन्त, किन्तु तेषु केवलम् अर्जुन एव कौशलात् परमः रथातिरथः अभवत्। धृतराष्ट्रस्य पुत्राः दुष्टबुद्धयः भीमसेनम्, प्राणाधिकप्रियं, धनञ्जयम्, ज्ञाननिपुणम्, अन्योन्यं च सहनं न अशक्नुवन्। तदा द्रोणः पुरुषर्षभः सर्वान् राजपुत्रान्, ये सर्वशास्त्रशस्त्रविद्यायाम् अभ्यस्ताः, एकत्र संहृत्य, तेषां शस्त्रविद्यां परीक्षितुम् इच्छन् अभवत्। सः तदा तक्षकाश्च कृत्रिमं पक्षिणं वृक्षाग्रे स्थापयामास, यत् राजपुत्रैः अज्ञातम् आसीत्, तं लक्ष्यं च निर्दिष्टवान्। द्रोणः अवदत्—"यूयम् सर्वे शीघ्रं धनूंषि गृह्णीत, एतत् पक्षिणं लक्षीकृत्य, बाणान् सज्जीकृत्य, मम आदेशस्य प्रतीक्षां कुर्वन्तु। मम वचने, एकैकशः, पक्षिणः शिरः हतवा पातयत; एवं मम पुत्राः, यथा अहं आदिशामि।" ततः अंगिरसां श्रेष्ठः प्रथमं युधिष्ठिरम् उद्दिश्य अवदत्—"धनुः सज्जीकुरुष्व, स्थिरबुद्धे, मम आदेशे बाणं सन्दध्व।" तदा युधिष्ठिरः रिपून् विनाशयन्, प्रथमं धनुः आदत्त, पक्षिणं लक्षीकृत्य स्थितवान्, गुरोः वचनेन प्रेरितः। द्रोणः तं कुरुनन्दनम् अपृच्छत्—"हे भरतर्षभ, किं त्वं वृक्षाग्रे स्थितं पक्षिणं पश्यसि?" युधिष्ठिरः प्रत्युवाच—"पश्यामि," इत्येवमुक्त्वा, "गुरो, वृक्षे पक्षिणं पश्यामि।" क्षणं कृत्वा, द्रोणः पुनः अपृच्छत्—"किं त्वं एतत् वृक्षं, मां, भ्रातॄन् अपि पश्यसि?" कुन्तीपुत्रः प्रत्युवाच—"पश्यामि एतत् वृक्षं, त्वां, भ्रातॄन्, पक्षिणं च," इत्येतत् पुनः पुनः उक्तवान्। द्रोणः अप्रसन्नः तम् अपाकृष्य अवदत्—"त्वं लक्ष्यं न हन्तुम् अर्हसि," इति तं तिरस्कृतवान्। ततः द्रोणः, तान् तेनैव क्रमेण, दुर्योधनं च अन्यान् धृतराष्ट्रपुत्रांश्च परीक्षितुम् आरब्धवान्। अन्ये च शिष्याः, भीमः, अन्ये च राजानः, यदा एतद् दृष्टवन्तः, तदा वयं सर्वे तद् लज्जास्पदं मन्यामहे। ततः द्रोणः प्रहसन् धनञ्जयम् अवदत्—"इदानीं त्वं एतत् लक्ष्यं हन्तुम् अर्हसि; पश्य एनम्। मम वचनेनैव बाणं संसर्य, धनुः सज्जीकुरुष्व, पुत्र, क्षणं तिष्ठ।" एवं उक्तः सव्यसाची, धनुः परिक्रम्य, पक्षिणं लक्षीकृत्य, गुरोः आदेशेन स्थितवान्। क्षणं कृत्वा, द्रोणः तमेव प्रकारेण पुनः अपृच्छत्—"हे अर्जुन, किं त्वं तत्र स्थितं पक्षिणं, वृक्षं, माम् अपि पश्यसि?" पार्थः प्रत्युवाच—"पक्षिणमेव पश्यामि, न वृक्षं, न त्वां, भगवन्।" तदा द्रोणः तुष्टचित्तः, क्षणं कृत्वा, पाण्डवानां महाबाहुम् पुनः अपृच्छत्—"यदि पक्षिणं पश्यसि, पुनः वद—किं पश्यसि?" सः प्रत्युवाच—"पक्षिणः शिरः एव पश्यामि, न तु शरीरम्।" एवं उक्ते अर्जुनेन, द्रोणः हर्षविस्फारितरोमाञ्चः सन्, "मुञ्च" इति उक्तवान्, अर्जुनः च तन्यमानेन बाणेन त्वरया मुक्ति कृतवान्। ततः पाण्डुपुत्रः तीक्ष्णेन बाणेन शीघ्रं पक्षिणः शिरः छित्वा पातितवान्। तद् अद्भुतं कृतं दृष्ट्वा, द्रोणः पाण्डवम् आलिङ्ग्य, द्रुपदं सह सैन्येन विजितमिव मन्यते स्म। ततः किञ्चित् कालानन्तरम्, अंगिरसां श्रेष्ठः शिष्यैः सह गङ्गायां स्नातुम् अगच्छत्। तत्र द्रोणः जलम् प्रविश्य, दैवयोगात्, महाबलः मकरः तस्य पादम् अकर्षत्। स्वयम् अपि विमोचनीयः सन्, सः शीघ्रं शिष्याः अवोचत्—"मम पादम् मकरः गृहीत्वा अस्ति, तम् हत्वा शीघ्रं मां मोचयत," इति त्वरितः इव। तस्मिन् क्षणे, भीमसेनः पञ्चभिः तीक्ष्णैः अवध्यैः बाणैः जलस्थं मकरम् विव्याध। अन्ये तु मोहिता बाणान् व्यर्थं विसृज्य, अर्जुनस्य यथावत् कर्म दृष्ट्वा, द्रोणः तम् सर्वोत्तमं शिष्यं मन्यते स्म। सः तम् सर्वेषां शिष्याणां श्रेष्ठम् अमन्यत्, तुष्टश्च अभवत्; अर्जुनस्य बाणैः मकरः खण्डशः कृतः। मकरः मरणं प्राप्य, महात्मनः पादम् मुमोच; सर्वैः अनुमोद्यमानाः शिष्याः एकत्रिताः अभवन्। सः दुर्योधनं, चित्रसेनं, दुःशासनं, विविंशतिं, अर्जुनं, अश्वत्थामानं च आहूतवान्। तदा द्रोणः महाबाहुः मृत्तिकामयं बालकम् निर्माय, शिष्याणां पश्यतां गङ्गायां क्षिप्तवान्। तस्य नेत्राणि वस्त्रेण बन्धयित्वा, वस्त्रैश्च आवृत्य, लक्ष्यं स्थापयामास, उवाच च—"एतत् बालकं, नेत्रच्छन्नः, जलमध्यगं, लक्ष्यीकृत्य हन्तु।" तस्मिन् क्षणे, बिभत्सुः दशभिः बाणैः जलस्थं बालकं विव्याध, ततोऽन्यैः पञ्चभिः अपि। एतानि सर्वाणि कर्माणि दृष्ट्वा, द्रोणः पाण्डवं सर्वेषां शिष्याणां श्रेष्ठम् अमन्यत, तुष्टश्च अभवत्; ततः भारद्वाजः महात्मानं रथिनं सम्बोध्य अवदत्—"गृहाण, महाबाहो, इदं ब्रह्मशिरः नाम परमं दुष्करं च अस्त्रं, तस्य प्रयोगसंहरणयोः विधिं च।