ततः स निषादपुत्रः, द्रोणाचार्यं विधिवद् पूजयित्वा, आत्मानं शिष्यत्वे स्थापयन्, कृताञ्जलिः तस्य पुरतः स्थितवान्। तदा द्रोणः तम् एकलव्यं प्राह—"यदि त्वं मम शिष्यः स्याः, वीर, गुरुदक्षिणां दातुमर्हसि।" तच्छ्रुत्वा एकलव्यः हर्षितः प्रत्युवाच—"किं दातव्यं भगवन्? आदेशं दातुमर्हसि।" तदा द्रोणः तम् उवाच—"दक्षिणाङ्गुलिं मम दद्यात्।" द्रोणस्य तद् उग्रं वचनं निशम्य, सत्यनिष्ठः प्रतिज्ञायाम् अपि दृढः स निषादपुत्रः, प्रतिज्ञां पालनाय निश्चितवान्। प्रसन्नवदनः, स्थिरचित्तः, अल्पमपि न सञ्चलितः, स एकलव्यः स्वाङ्गुलिं छित्वा द्रोणाय दत्तवान्। ततः स निषादपुत्रः केवलैः अङ्गुलिभिः धनुः संधाय प्रत्यग्रहीत्, किं तु पूर्ववत् शीघ्रता नासीत्। तदा अर्जुनः तुष्टः, निर्व्यग्रः चाभवत्, द्रोणः च प्रतिज्ञां पालयन् अर्जुनात् कोऽपि न अतिशेतेति सुनिश्चितवान्। तस्मिन्नेव काले द्रोणस्य द्वौ गदायुद्धे कुशलौ शिष्यौ आस्ताम्—दुर्योधनः भीमः च, सदा प्रचण्डौ कोपिनौ च। सर्वेषां मध्ये अश्वत्थामा गूढविद्यायाम् अतीव प्रवीणः, मद्रीपुत्रौ अपि बलिनौ अन्यान् अतिक्रान्तौ। युधिष्ठिरः सर्वेषां रथिनां श्रेष्ठः, धनञ्जयः तु सर्वत्र रथातिशयेन यशसा समुद्रपर्यन्तं प्रसिद्धः। अर्जुनः तु सर्वास्त्रेषु बुद्ध्या, नियमे, बलप्रयत्नाभ्यां च विशिष्टः, गुरौ च परमभक्त्या सर्वान् अतिक्रान्तवान्। सर्वे राजपुत्राः समानां शिक्षां लब्धवन्तः, किन्तु अर्जुन एव तेषां मध्ये परमः रथी जातः। धृतराष्ट्रपुत्राः तु दुष्टबुद्धयः, भीमसेनं प्राणाधिकं न सहन्ते स्म, न च धनञ्जयं विद्याम् उपगतं, न च परस्परं। तदा द्रोणः पुरुषर्षभः, सर्वान् राजपुत्रान् सर्वविद्यायुधविनिपुणान् समाहूय, तेषां अस्त्रविद्यां परीक्षितुम् इच्छन् अभवत्। तेन शिल्पिभिः कृतकं विहङ्गमेकं वृक्षाग्रे स्थापितम्, यत् राजपुत्रैः अज्ञातम्, लक्ष्यम् अकथयत्। स उवाच—"यूयं सर्वे शीघ्रं धनूंषि गृह्य, बाणं सन्धाय, मम आज्ञां प्रतीक्षध्वम्। मम वचनेन, एकैकशः, अस्य विहङ्गस्य शिरः पातयत।" ततः स आङ्गिरसां श्रेष्ठः युधिष्ठिरं प्रथमं उवाच—"धनुः संधाय, स्थिरः भूत्वा, मम आज्ञया बाणं मुञ्च।" तेन प्रोक्तः युधिष्ठिरः धनुः गृह्य, लक्ष्यम् उपधार्य, स्थितवान्। द्रोणः तम् अपृच्छत्—"कुरुनन्दन, किं त्वया वृक्षस्योपरि विहङ्गः दृश्यते?" युधिष्ठिरः प्रत्युवाच—"पश्यामि, भगवन्, वृक्षस्योपरि विहङ्गं पश्यामि।" पुनः द्रोणः पप्रच्छ—"किं वृक्षं, मां, भ्रातॄन् अपि पश्यसि?" कुन्तीपुत्रः प्रत्याह—"अयं वृक्षः, भवन्तम्, भ्रातॄन्, विहङ्गं च पश्यामि," इति पुनः पुनः उक्तवान्। द्रोणः तेन अप्रसन्नः तम् अपाकरोत्—"त्वं लक्ष्यं न हनिष्यसि," इति निन्दयन्। ततः द्रोणः अन्येषां तेषां च धृतराष्ट्रपुत्राणां, भीमस्य च, अन्यदेशीयराजानां च, तद्विधमेव परीक्षा अकरोत्, यः सर्वैः दृष्ट्वा अपमान एव अभवत्। ततः द्रोणः सस्मितः धनञ्जयम् उवाच—"अद्य त्वं लक्ष्यं जहीहि; पश्यैनम्। मम आज्ञायाम् एव बाणं मुञ्च; धनुः संधाय, क्षणमेकं स्थित्वा।" सव्यसाची तेन प्रोक्तः, धनुः परिधाय, लक्ष्ये स्थितवान्। द्रोणः पुनरपि तम् अपृच्छत्—"किं त्वया वृक्षस्थो विहङ्गः, वृक्षः, अहम् अपि दृश्ये?" पार्थः प्रत्युवाच—"विहङ्गमेव पश्यामि, वृक्षं वा भवन्तं वा न पश्यामि।" तेन द्रोणः हृष्टचित्तः, क्षणाद् पुनरपि अपृच्छत्—"यदि विहङ्गं पश्यसि, किं पश्यसि?" स उवाच—"विहङ्गस्य शिरः एव पश्यामि, न तु शरीरम्।" तदुक्त्वा अर्जुनेन, द्रोणः प्रमुदितः रोमाञ्चितः, "मुञ्च" इति आज्ञापयत्। अर्जुनः अपि बाणं मुमोच। ततः पाण्डुपुत्रः तेन तीक्ष्णेन बाणेन शीघ्रं तस्य विहङ्गस्य शिरः छित्वा पातितवान्। तद्विधं कर्म कृतं दृष्ट्वा, द्रोणः पाण्डवं आलिङ्ग्य, द्रुपदं सखिभिः सहितं युद्धे जितमिव मेने। ततः काले किञ्चिदतीते, आङ्गिरसां श्रेष्ठः शिष्यैः सहितः गङ्गां स्नानाय जगाम। तत्र द्रोणः जलं प्रविष्टः, तदा दैवयोगात् बलवान् मकरः तस्य पादं जग्राह। स्वयम् अपि मुक्तुं समर्थः सन्, शिष्यान् शीघ्रं मम मकरं हन्यध्वं, मां विमोचयध्वम्, इति शीघ्रं प्रति आज्ञापयत्।