राजन्, पाण्डवाः वनं विचिन्वन्तः तम् अरण्यवासिनं धनुषा निरन्तरं शरान् सृजन्तम् अपश्यन्। तस्य तदा रूपपरिवर्तनेन तं न जज्ञुः; ततोऽन्योन्यं पृष्टवन्तः—"कः त्वम्? कस्य वा पुत्रः?" इति। स तु प्रत्युवाच—"निषादराजस्य हिरण्यधनुषः पुत्रः अहम्, द्रोणस्य शिष्यः, दुर्वेदस्य च पारगः इति मां विद्धि।" एतद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवाः तं सत्यं ज्ञात्वा विस्मयन्तः सर्वं द्रोणाय निवेदयामासुः। ततः कुन्तीपुत्रः अर्जुनः एकलव्यं स्मृत्वा, एकान्ते द्रोणं उपगम्य स्नेहेन प्रोवाच—"पूर्वं मां परिष्वज्य त्वया प्रोक्तं यत्, 'मम शिष्यः त्वां न कश्चित् अतिक्रमिष्यति' इति। किं तर्हि, निषादराजपुत्रः वीर्यवान् तव अन्यः शिष्यः अस्ति, यः मम कौशलात् अधिकः?" इत्येवम्। द्रोणः क्षणं चिन्तयित्वा सव्यसाचिनं गृहीत्वा निषादकुमारं द्रष्टुम् अगच्छत्। स तत्र एकलव्यं पङ्केन लिप्ताङ्गं, जटिलं, वल्कलधारिणं, धनुष्मन्तं, निरन्तरं शरान् सृजन्तं च ददर्श। द्रोणस्य समीपागमनं दृष्ट्वा एकलव्यः समीपमागत्य, प्रणम्य, शिरसा भूमौ नमस्कृत्य, विधिवत् द्रोणं पूजयित्वा, आत्मानं तस्य शिष्यं समाख्यात्, कृताञ्जलिः तस्थौ। ततो द्रोणः तम् अब्रवीत्—"यदि त्वं मम शिष्यः असि, वीर, तदा आचार्यदक्षिणां दातव्यम् अस्ति।" तद् श्रुत्वा एकलव्यः हृष्टः प्राह—"किं ददामि, भगवन्? यथाज्ञापयतु गुरुः।" स तस्मै अब्रवीत्—"दक्षिणतलाङ्गुलिः मम दीयताम्।" द्रोणस्य तद् कठोरवचनं निशम्य, सत्यव्रतधारी एकलव्यः प्रतिज्ञाम् अविचलितः धारयन्, हृष्टमनाः, निःशङ्कः, स्वाङ्गुलिं छित्त्वा तस्मै ददौ। ततो निषादकुमारः तर्जन्यङ्गुलिभिः धनुष्कोटिं संधाय शरान् सृजन्, पूर्ववत् शीघ्रः नाभवत्। तदा अर्जुनः तुष्टः, निराशङ्कः चाभवत्; द्रोणः अपि सत्यप्रतिज्ञः अर्जुनस्य अग्रता सुनिश्चितवान्। तस्मिन् काले द्रोणस्य गदायुद्धे द्वौ शिष्यौ आस्ताम्—दुर्योधनः भीमः च, सदैव क्रुद्धौ च। सर्वेषां मध्ये अश्वत्थामा गूढविद्यायाम् अतीव विशारदः, मद्रीपुत्रौ अपि बलिनौ अन्यांश्च अतिक्रान्तौ। युधिष्ठिरः सर्वेषां रथिनां मध्ये प्रमुखः, धनञ्जयः तु सर्वत्र रथिनां श्रेष्ठः, समुद्रपर्यन्तेषु कीर्तिमान्। अर्जुनः बुद्ध्या, विनयेन, बलात्, उत्साहेन च सर्वेषां शस्त्रेषु विशिष्टः, गुरुभक्त्या च सर्वान् अतिक्रान्तः। सर्वे राजपुत्राः समं शस्त्रविद्याम् अलभन्त, अर्जुनः तु कौशलात् एक एव महरथः अभवत्। धृतराष्ट्रपुत्राः तु दुष्टबुद्धयः, भीमसेनं प्राणैः प्रियतमतं, ज्ञानसम्पन्नं धनञ्जयं च, अन्योन्यं च, न सहन्त। तदा द्रोणः सर्वान् राजपुत्रान्, ये सर्वविद्यायाम् उपनताः, समाहूय, तेषां शस्त्रज्ञानं परीक्षितुम् इच्छन्, तक्षकान् आज्ञापयत्—कृत्रिमं विहङ्गमेकं वृक्षस्य अग्रे स्थापयन्तु, यद् राजपुत्रैः अज्ञातम्। तं लक्ष्यं निर्दिष्टवान्। सर्वे यूयं शीघ्रं धनूंषि गृह्य, लक्ष्यम् उद्दिश्य, शरं सज्जीकुर्वन्तु, मम आज्ञां प्रतीक्षन्तु। मम संकेतसमये, एकैकशः, शिरः पतयन्तु; यथाऽहं आज्ञापयामि तथैव कर्तव्यम्। ततः श्रेष्ठः आङ्गिरसः प्रथमं युधिष्ठिरं संबोध्य उवाच—"धनुः सज्जीकुरुष्व, स्थिरबुद्धे, मम आज्ञायां शरं विसृज।" ततः पापहारी युधिष्ठिरः धनुः गृहित्वा, लक्ष्ये स्थित्वा, आचार्यस्य वचनेन प्रत्युपस्थितः। द्रोणः तं कौरवनन्दनं पृष्टवान्—"कुरुनन्दन, किं त्वं वृक्षस्य अग्रे विहङ्गमपश्यः?" युधिष्ठिरः प्रत्युवाच—"पश्यामि," इत्युक्त्वा, "अत्र वृक्षे विहङ्गमपि पश्यामि, भगवन्।" क्षणात् पुनरपि द्रोणः पप्रच्छ—"किं त्वं वृक्षम्, माम्, भ्रातॄन् अपि पश्यसि?" कुन्तीपुत्रः प्रत्युवाच—"वृक्षम्, त्वाम्, भ्रातॄन्, विहङ्गमपि पश्यामि," इति पुनः पुनः उक्तवान्। तदा द्रोणः अप्रसन्नः तम् उवाच—"त्वं लक्ष्यं न हन्तुम् अर्हसि," इति तं निष्कास्य अपमानितवान्। ततः द्रोणः तेषां तेषां क्रमशः दुर्योधनं च अन्यांश्च धृतराष्ट्रपुत्रान्, भीमं च, अन्यांश्च राजानः अपि, एषां सर्वेषां परीक्षां कृत्वा, तेषां सर्वेषां असमर्थ्यं दृष्ट्वा, वयं तद् लज्जास्पदम् अमन्याम। ततः द्रोणः स्मयमानः धनञ्जयं उवाच—"इदानीं त्वया लक्ष्यं हन्तव्यम्; पश्य एनम्। मम शब्दे एव शरं विसृज; धनुः सज्जीकुरुष्व, तिष्ठ किञ्चित् कालम्।" एवमुक्तः सव्यसाची, धनुः परिधाय, लक्ष्ये स्थित्वा, आचार्यस्य वचनेन सज्जः अभवत्।