यदा कौन्तेयः भोजनं समाप्तवान्, तदा तस्य हस्तः अन्यत्र न गच्छति स्म; स हस्तः प्रभामयः, अनुग्रहात् एव कार्यं अकुरुत्। तं अभ्यासं मन्यन्तः, पाण्डवः महाबाहुः पाण्डुपुत्रः रात्रौ अपि धनुष्मन् उचितं अभ्यासं अकुरुत्। तदा द्रोणः धनुषः निनादं श्रुत्वा, हे भारत, तं समीपं गच्छन् उत्थाय तं आलिङ्ग्य इदं वाक्यं अब्रवीत्—"यत्नं करिष्यामि यथा लोके अन्यः कोऽपि धनुर्धरः तव तुल्यः न भवेत्; सत्यम् एतत् तव वदामि।" ततः द्रोणः अर्जुनं अश्वविद्यायाम्, गजविद्यायाम्, रथविद्यायाम्, स्थलयुद्धे च यथायोग्यं उपादिशत्। द्रोणः कौरवेषु गदायुद्धं, खड्गविद्यां, शूलविद्यां, भिण्डिपालविद्यां, मिश्रयुद्धस्य आचारं च उपदिशत्। तस्य कौशलं श्रुत्वा, सहस्रशः राजपुत्राः, राजा-पुत्राः धनुर्विद्यां अधिगन्तुम् उत्सुकाः, एकत्र समाययुः। द्रोणः शस्त्रधारिणां मध्ये अग्रगण्यः, तान् सर्वान् उपदिशत्। ततः, हे राजन्, हिरण्यधनुः निसादराजस्य पुत्रः एकलव्यः द्रोणं समीपं अगच्छत्। द्रोणः तं न अभ्यनुयायि, निसादत्वं चिन्तयन्, धर्मं धनुर्वेदे ज्ञात्वा, केवलं तान् शिष्यान् इच्छन्। "त्वं मम शिष्यः न असि, हे निसाद; त्वं शस्त्रेषु श्रेष्ठः। स्वगृहं प्रतिगच्छ; मम सदा अनुमतिः अस्ति," इति द्रोणः अब्रवीत्। स बलवान् एकलव्यः, द्रोणस्य पादयोः शिरसा प्रणम्य, वनं गत्वा, द्रोणस्य मृण्मयप्रतिमां निर्मितवान्। तत्र, शिष्यधर्मं आस्थाय, कठोरव्रतानि कृत्वा, धनुर्विद्यायाम् एकाग्रः अभवत्। परमश्रद्धया, तीव्रस्मृत्या, सः बाणानां मोचनं, धारणं, लक्ष्यविधानं च अतिशयकुशलः अभवत्। शीघ्रं हस्तस्य लाघवं, शस्त्रेषु प्रवीणता च प्राप्तवान्। ततः, द्रोणस्य अनुमतिः लब्ध्वा, कुरवः पाण्डवाः च सर्वे रथैः शिकाराय प्रस्थिताः, शत्रून् विजेतुम् उत्सुकाः। तत्र, यदृच्छया, कश्चन पुरुषः स्वसामग्रीं गृहीत्वा पाण्डवान् अनुगच्छन्, श्वानं च आनयत्। ते विविधकार्येषु प्रवृत्ताः सन्तः, श्वानः पन्थानं क्रीडन् निसादयुवकं प्रति अग्रगच्छत्। निसादयुवकं दृष्ट्वा, यस्य शरीरं कृष्णमृद्-लेपनं, कृष्णमृगचर्मवस्त्रं, जटिलः च, श्वानः समीपं स्थातुम् आरभत्, भर्षणं च अकुरुत्। तदा, श्वानस्य भर्षणं कुर्वतः, सः युवाकः एकस्मिन्न् एव क्षणे सप्त बाणान् तस्य मुखे विसृज्य, धनुर्विद्यायाः शीघ्रता दर्शितवान्। तस्य श्वानस्य मुखं बाणैः पूर्णं जातम्; पाण्डवाः तं दृष्ट्वा, महाविस्मिताः अभवन्। तं अतिशयशीघ्रता, शब्दविद्ध्यां कौशलं च दृष्ट्वा, ते लज्जिताः च प्रशंसिताः च अभवन्। हे राजन्, पाण्डवाः तम् अन्वेष्टुं वनं गच्छन्तः, तं वनवासिनं निरन्तरं बाणान् विसृजन्तम् अपश्यन्। तदा, रूपपरिवर्तनात्, तं न अभिज्ञाय, तं पप्रच्छुः—"कः त्वं, कस्य पुत्रः त्वं?" स अब्रवीत्—"माम् हिरण्यधनुः निसादराजस्य पुत्रं विद्धि, द्रोणस्य शिष्यं, यस्य वेदाः कठिनाः अधीताः।" एतत् सत्यम् ज्ञात्वा, पाण्डवाः द्रोणं सर्वं वनस्य वृत्तान्तं निवेदितवन्तः, विस्मयेन। ततः अर्जुनः कौन्तेयः, एकलव्यं स्मृत्वा, द्रोणं एकान्ते उपगम्य, स्नेहपूर्णं वचनं अब्रवीत्—"त्वं मां आलिङ्ग्य, 'मम शिष्यः कोऽपि तव अतिक्रान्तः न भविष्यति' इति स्नेहेन न उक्तवान् किम्?" "तर्हि कatham इदानीं अन्यः तव शिष्यः, वीरः निसादराजपुत्रः, मम कौशलात् श्रेष्ठः अस्ति?" द्रोणः किञ्चित् विचार्य, सव्यसाचिनं गृहीत्वा, निसादयुवकं द्रष्टुं अगच्छत्। तं दृष्ट्वा—यस्य शरीरं मृद्-लेपनं, जटा, वल्कलवस्त्रं, धनुः हस्ते, निरन्तरं बाणान् विसृजन्तम्—द्रोणः समीपं आगच्छन्। तं दृष्ट्वा, एकलव्यः द्रोणं अभिवाद्य, शिरसा भूमौ प्रणम्य, यथाक्रमं पूज्य, शिष्यत्वं स्वीकृत्य, समाहितः तस्थौ। तदा द्रोणः एकलव्यं अब्रवीत्—"यदि त्वं मम शिष्यः असि, हे वीर, आचार्यदक्षिणां देहि।" तं श्रुत्वा, एकलव्यः हर्षपूर्णः, "किं ददामि, भगवन्? आदेशयतु आचार्यः," इति उक्तवान्। द्रोणः अब्रवीत्—"मम दक्षिणा, तव दक्षिणाङ्गुष्ठः अस्तु।" द्रोणस्य कठोरं वचनं श्रुत्वा, एकलव्यः सत्यनिष्ठः, व्रतधारी, प्रतिज्ञाम् अनुगन्तुम् निश्चितवान्। सः प्रसन्नमुखः, चित्तं न विक्षिप्तम्, विलम्बं विना, स्वाङ्गुष्ठं छित्वा द्रोणाय अददात्। ततः, निसादयुवकः अङ्गुलिभिः धनुष्यम् ज्या आकृष्य, हे राजन्, पूर्ववत् शीघ्रः न अभवत्। तदा अर्जुनः तुष्टः, चिन्तारहितः अभवत्। द्रोणः, सत्यवचनं पाल्य, यत्नं अकुरुत् यथा अर्जुनः कोऽपि न अतिक्रान्तः। तस्मिन् समये, द्रोणस्य द्वौ गदायुद्धकुशलौ शिष्यौ आस्ताम्—दुर्योधनः भीमः च, उभौ सदा क्रूरौ, कोपपूर्णौ च। सर्वेषु मध्ये, अश्वत्थामा गुह्यविद्यायाम् श्रेष्ठः अभवत्; तद्वत्, मद्रीपुत्रौ, बलिनौ, अन्यान् अतिक्रान्तवन्तौ।