अर्जुनः शस्त्रविद्यायाः प्रति भक्त्या समर्पितः, तस्मिन् शस्त्रेषु समदर्शनं शीघ्रता च श्रेष्ठता च प्राप्तवान्। सर्वेषां शिष्यानां मध्ये अर्जुनः सर्वान् अतीत्य स्थितः, द्रोणः तं शिक्षायाम् इन्द्रसमं मन्यते स्म। सः सर्वान् राजपुत्रान् धनुर्विद्यायाम् उपादिशत्, चिरकालानन्तरं तेषां प्रत्येकस्य कुम्भं दत्तवान्। स्वस्य पुत्राय तु द्रोणः विलम्बं विना घटं दत्तवान्; यावत् सः समीपं न आगच्छत्, तावत् तस्य परमं संस्कारं न अकरोत्। ततः द्रोणः स्वपुत्रं तस्मिन् कार्ये उपदिशत्; विजयशीलः सः वरुणास्त्रेण घटं पूर्णं कृतवान्। तदा फाल्गुनः आचार्यं पुत्रसहितः उपगच्छत्; आचार्यपुत्रात् विशेषं शिक्षां प्राप्तवान्, पृथग् न। बुद्धिमान् पार्थः, शस्त्रविद्यायाम् अग्रगण्यः, न अवतीयमानः; अर्जुनः गुरौ सत्कारं कर्तुम् अत्यन्तं यत्नं अकरोत्। शस्त्रेषु सः परमं कौशलं प्राप्तवान्, द्रोणस्य प्रियः अभवत्; सदा धनुर्विद्यायाम् उद्योगिनं फाल्गुनं दृष्ट्वा, द्रोणः सारथिं रहसि आह्वय्य उक्तवान्—"अर्जुनाय तमसि कदापि भोजनं मा देहि; तथा च एतत् मा उद्घोषय, मम वचनं त्वया कर्तव्यम्।" एकदा अर्जुनः भोजनं कुर्वन् आसीत्, तदा वायुः वात्याः दीपं नष्टवान्, यद्यपि दीपः प्रज्वलितः आसीत्। भोजनं समाप्त्य कौन्तेयः हस्तं अन्यत्र न गच्छति स्म; तस्य हस्तः प्रभायुक्तः अनुग्रहेण आचरति स्म। तद् अभ्यासरूपं मन्यन् पाण्डवः, महाबाहुः पाण्डुपुत्रः, रात्रौ अपि धनुषा यथायोग्यं अभ्यासं अकरोत्। द्रोणः धनुषः घोषं श्रुत्वा, हे भरत, समीपं गत्वा, उत्थाय अर्जुनं आलिङ्ग्य इदं वाक्यम् उक्तवान्—"न अन्यः धनुर्धरः लोके तव समः भविष्यति; सत्यं ते वदामि।" ततः द्रोणः अर्जुनं अश्वेषु, गजेषु, रथेषु, भूमौ च युद्धविद्याम् अधिकतरं उपदिशत्। द्रोणः कौरवेषु गदायुद्धं, खड्गविद्यां, शूलानि, प्रासानि, शरानि, मिश्रयुद्धं च उपदिशत्। तस्य कौशलं श्रुत्वा, सहस्रशः राजपुत्राः, राजपुत्राणां पुत्राश्च, धनुर्विद्यायाः अधिगमाय उत्सुकाः, एकत्र समागच्छन्। द्रोणः, शस्त्रधारिणां अग्रगण्यः, तान् सर्वान् उपदिशत्। ततः, हे राजन्, निषादराजस्य हिरण्यधनुःपुत्रः एकलव्यः द्रोणम् उपगच्छत्। सः निषादत्वं चिन्तयन्, तं न अङ्गीकृतवान्; शस्त्रधर्मं ज्ञात्वा, केवलं तेषां शिष्यान् ग्रहणं इच्छन्। "त्वं मम शिष्यः न असि, हे निषाद; शस्त्रेषु त्वं विशिष्टः। स्वगृहं गच्छ—मम नित्यं अनुमतिः तव।" सः महाबलः द्रोणस्य पादयोः शिरसा प्रणम्य, वनं गतः, तत्र द्रोणस्य मृण्मयप्रतिमां निर्मितवान्। तत्र शिष्यस्य उच्चतमं व्रतं अङ्गीकृत्य, द्रढव्रतः, शस्त्रविद्यायाः साधनाय समर्पितः। परमश्रद्धया, तीव्रध्यानेन, सः बाणविसर्जने, धारणे, लक्ष्ये च परमं कौशलं प्राप्तवान्। शीघ्रं हस्तलाघवम् शस्त्रेषु च कौशलं प्राप्तवान्। ततः, द्रोणस्य अनुमतिः लब्ध्वा, कुरवः पाण्डवाश्च, शत्रुसंयमाय उत्सुकाः, सर्वे रथैः वनं गच्छन्। तत्र, एकः जनः उपकरणं गृहीत्वा पाण्डवान् अनुगच्छन्, श्वानं च संगृह्य, हे राजन्। तेषां विविधकर्मणि विचरन्तः, श्वा क्रीडन् मार्गे निषादयुवानम् अभिगच्छत्। निषादयुवानं दृष्ट्वा—यस्य शरीरं कृष्णमृद्-लेपनं, कृष्णमृगचर्म धारणं, जटिलः च—श्वा समीपस्थः, भूत्वा, भषितवान्। तदा, श्वा भषति स्म, सः एकलव्यः सप्तबाणान् तस्य मुखे एकस्मिन्क्षणे विसृज्य, धनुर्विद्यायाः शीघ्रता प्रदर्शितवान्। श्वा, मुखे बाणैः पूर्णः, पाण्डवान् अभ्यागतः; तं दृष्ट्वा, पाण्डववीराः महतीं विस्मयां प्राप्तवन्तः। तं परमं शीघ्रता लक्ष्ये च कौशलं श्रुत्वा, तैः लज्जिताः, प्रशंसायुक्ताः च अभवन्। हे राजन्, पाण्डवाः तम् वनं अन्वेष्य, तं वनवासिनं निरन्तरं बाणविसर्जनं कुर्वन्तं दृष्टवन्तः। तदा तस्य रूपं परिवर्तितं आसीत्, तं न अवगच्छन्; तं पप्रच्छुः—"कः त्वं? कस्य पुत्रः?" इति। सः उक्तवान्—"माम् निषादराजस्य हिरण्यधनुःपुत्रं, द्रोणशिष्यं, वेदेषु कठिनं प्राप्तं जानध्वम्।" एतद् श्रुत्वा, पाण्डवाः द्रोणं सर्वं वनवृत्तान्तं निवेद्य, विस्मिताः अभवन्। ततः अर्जुनः, कौन्तेयः, एकलव्यं स्मृत्वा, द्रोणं रहसि उपगम्य, स्नेहयुक्तं वाक्यम् उक्तवान्— "किम् नु त्वया कदाचित् माम् आलिङ्ग्य, स्नेहात् उक्तं—'मम शिष्यः त्वां न अतिक्रमिष्यति' इति?" "किम् तर्हि अद्य अन्यः तव शिष्यः, निषादराजस्य वीरपुत्रः, यः मम कौशलं अतिक्रान्तः?" द्रोणः, क्षणं विचिन्त्य, सव्यसाचिनं अर्जुनं गृहीत्वा, निषादयुवानं द्रष्टुं गतः। तं एकलव्यं द्रोणः दृष्टवान्—यस्य शरीरं मृद्-लेपनं, जटाजूटं, वल्कलधारणं, धनुर्धारणं, निरन्तरं बाणविसर्जनं च। द्रोणम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, एकलव्यः समीपं गत्वा, ससम्मानं नमस्कारं कृत्वा, शिरसा भूमौ प्रणम्य स्थितः।