महानं तं पुरुषं दृष्ट्वा, बालकाः स्वोत्साहं भग्नं मन्यमानाः तं ब्राह्मणं समीपमुपेत्य परिवव्रुः। तदा द्रोणः, पाञ्चालदेशात् आगतः, तान् अशक्तान् राजपुत्रान् विलोक्य मन्दस्मितं कृत्वा, बलपूर्वकं वचनमब्रवीत्— “हन्त, क्षत्रियबलस्य लज्जा, अस्त्रविद्यायाः च लज्जा! भरतवंशे जाताः यूयं लघुतरं अपि पुरस्कारं न प्राप्तवन्तः। अहं तु, यदीयास्त्राणि इमे दर्भाः, ताभिः पुरस्कारं मुद्रां च समानेष्यामि; भोजनं मे दीयताम्।” तदा कुन्तीपुत्रः युधिष्ठिरः द्रोणमुवाच— “कृपाचार्यस्य अनुमत्याऽयं ब्राह्मणः नित्यं भिक्षां प्राप्नुयात्।” इदानीं एष दर्भपिडिका अस्ति, या मया अस्त्रविद्यया अभिमन्त्रिता। अस्य शक्तिं पश्य, या अन्यस्मिन्नपि न विद्यते; अनेन दर्भेण पुरस्कारं आनयिष्यामि, अन्येन मुद्रां च। यथोक्तं तेन, द्रोणः तत्सर्वं क्षणेनैव साधयामास। तद्विलोक्य, राजपुत्राः विस्फारितलोचनाः विस्मयेन तं ब्राह्मणं वदन्तः, “एतद् अद्भुतं खलु!” इति चेमुः। “ब्राह्मणश्रेष्ठ, शीघ्रं एतां मुद्रां समानीयताम्।” द्रोणः तदा बाणेन तां मुद्रां छित्वा, बाणस्य अग्रे आवेष्ट्य, उत्तोल्य समानीय, मुद्रां राजपुत्रेभ्यः अददात्। स विस्मयं न प्रकटयन्, तान् विस्मितान् राजपुत्रान् मुद्रां दत्त्वा तेषां प्रीतिं विवर्धयामास। बालकाः तम् उवाचुः— “त्वां वयं नमामः, ब्राह्मण; एषा शक्ति अन्यस्मिन्नपि न दृश्यते। कः त्वं? कस्य वा? ब्रूहि, किं वयं करिष्यामः?” एवं पृष्टः, द्रोणः राजपुत्रान् प्रत्युवाच— “मम रूपं गुणांश्च भीष्माय निवेदयध्वं।” त इत्युक्त्वा, राजपुत्राः गत्वा भीष्माय सर्वं यथावृत्तं ब्राह्मणस्य वचनं कर्म च न्यवेदयन्। तद् श्रुत्वा, भीष्मः तं द्रोणमिति निर्णीय, “एषः गुरुर्भवितुमर्हति” इति मनसि निश्चित्य, तं स्वयमेव आदाय महता सत्कार्य सम्मानयामास। ततः शस्त्रधारीणां श्रेष्ठः भीष्मः कौशलपूर्वकं द्रोणं पप्रच्छ; द्रोणः च आगमनहेतून् सर्वान् न्यवेदयत्— “एकदा अहं अग्निवेश्यमृषिं शस्त्रविद्योपदेशार्थं उपगम्य, शस्त्रविद्यायाः पारंगतिमिच्छन्, ब्रह्मचर्येण, यमेन, जटिलः, गुरुषु शुश्रूषां कृत्वा, तत्र बहून् वर्षाणि अवस्यम्। तत्रैव पाञ्चाल्यः याज्ञसेनः महाबलः राजपुत्रः अपि धनुर्वेदोपलम्भाय तिष्ठति स्म। स मे सखाऽभवत्, प्रियो हितकारी च; तेन सह चिरकालं सन्निधौ अवतिष्ठम्। बाल्यादेव चावयोर् एकत्र अध्ययनम् आसीत्; सदा स मे सखा, प्रियं भाषमाणः, प्रियं कर्म कुर्वन्। तदा भीष्मः मां वचनमिदम् उवाच, मम हर्षं वर्धयन्— ‘अहं पितुः प्रियतमः पुत्रो महात्मनः द्रोणस्य। यदा स पाञ्चाल्यः मां राज्याभिषेकेन अभिषेक्ष्यति, तदा सत्येन व्रणे, राज्यस्य अर्धं त्वया सह भोक्ष्ये। मम भोगाः, वित्तं, सुखं च सर्वं तव वशे भविष्यति।’ इति उक्त्वा, सास्त्रविद्यया सिद्धः, मया पूजितः, स प्रस्थितवान्। तस्य वचांसि सदा मयि स्थितानि; किन्तु पितुः आज्ञया, पुत्रकाम्यया, अहं निन्दितं कर्म अकरवम्। शारद्वतीं बुद्धिसंपन्नां, दृढव्रतां, यज्ञहोमव्रतान्वितां पत्नीत्वेन उपनिन्ये। गौतमीमपि पत्नीं कृत्वा, अहं पुत्रं अश्वत्थामानं लब्धवान्, यस्य कर्म भीमसमं, तेजः सूर्यसमं। अहं भारद्वाजः तेन पुत्रेण आत्मवत् संतुष्टः अभवम्; किन्तु, धनाढ्यपुत्रान् गोदुग्धं पिबन्तं दृष्ट्वा, अश्वत्थामान् बाल्ये रुदन्, मां दुःखितं चकार। द्विजः स्वधर्मे प्रवृत्तः दुःखं न गच्छेत्— इति चिन्तयन्, तत्र देशे बहु विचरामि। शुद्धं, धर्म्यं, दोषरहितं दानं इच्छन्, सर्वत्र विचिन्वन्, नापश्यं ददातारं दुग्धस्य। ततः जलं चूर्णेन मिश्रयित्वा पुत्रं मोहितवान्; स चूर्णजलं पीत्वा, सुतः तदपि दुग्धमिव मन्यन्, प्रमुदितो बालेन भ्रमितः, अन्यैः बालकैः परिवृतः, नृत्यन् उत्थितवान्। तं दृष्ट्वा, मम मनसि लज्जा शोकश्च जातः— ‘हन्त द्रोणः, जीवन्नपि धनं न लभते!’ कस्य पुत्रः, दुग्धकाङ्क्षया, चूर्णजलं पीत्वा, ‘अहं अपि दुग्धं पीतवान्’ इति मन्यते, हृष्टः नृत्यति? एतानि वचनानि शृण्वन्, मम मनः कम्पितम्; आत्मन्येव दोषं आरोप्य, हृदि चिन्तयामास। अथाहं, द्विजैः परित्यक्तः, निन्दितश्च, लोभेन पापं सेवकं कर्म न करणीयं— इति निश्चित्य, प्रियं पुत्रं भीष्मं गृहीत्वा, पूर्वस्नेहाद् अनुरागाच्च, भार्यया सह सौमकिं प्रति गतवान्। तस्मिन् स राजा अभिषिक्तः इति श्रुत्वा, ‘मम कार्यं सिद्धम्’ इति मन्ये, प्रहृष्टः, राज्यं प्राप्तं सखा मम समीपं अगच्छम्।