धृतनिश्चयः स महात्मा ब्राह्मणः शिष्यसमूहैः परिवृतः पुत्रेण च सह, पाञ्चालराजानं प्रति जगाम। स कुरूत्तमपुरं नागसाह्वयमिति ख्यातं शीघ्रं प्रतिज्ञापूर्त्यर्थं व्रतमास्थाय प्रपेदे। नागपुरमुपेत्य, भारद्वाजः ब्राह्मणश्रेष्ठः, गौतमगृहं गूढभावेन प्रविश्य तत्रावसत्। तत्र किञ्चित्कालं, क्रिपः प्रभुः पार्थान् शस्त्रविद्यां शिक्षयामास, न च तत्र कश्चन तं विज्ञातवान्। एवं स्वस्वरूपं निगूह्य, स तत्र किञ्चित्कालं वसन्, राजपुत्राः सर्वे गजसाह्वयात् सहैव निर्जग्मुः। ते वीर्यवन्तः कुमाराः तत्र कन्दुकक्रीडायां प्रमोदनियुक्ताः क्रीडन्तः, क्रीडायां प्रवृत्ते, एकः मुद्रिकाऽपि कूपे पतिता। धर्मपुत्रस्य च कन्दुकः तत्रैव गूढे गम्भीरे च विवरे, नभसि तारा इव, न्यपतत्। तद्विलोक्य, राजपुत्राः उत्साहेन तं कन्दुकमुद्धर्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः, किन्तु सर्वैः प्रयासैः अपि तं न शक्नुवन्तः प्राप्तुम्। ततो लज्जानम्रमुखाः, अन्योन्यं वीक्ष्य, तदुद्धरणमार्गं न जानन्तः, महता विषादेन पीडिताः। तत्र ते समीपे स्थितं, कृष्णवर्णं, जरां प्राप्तं, कृशं ब्राह्मणम्, स्वधर्मनिष्ठं, साग्निकं, दृष्टवन्तः। तं महापुरुषं दृष्ट्वा, उत्साहभङ्गात्, बालका उपसृत्य तं ब्राह्मणं परिवव्रुः। तदा द्रोणः, पाञ्चालदेशात् आगतः, तान् अनाथवत्सलान् राजपुत्रान् विलोक्य, स्मितपूर्वकं बलयुक्तया वाचा प्रोवाच— "हा, वीर्येण किं, धनुर्विद्यायाः पारङ्गतत्वेन वा किं? भरतवंशे जाताः सन्तः, लघुतरं फलमपि न प्राप्नोथ। अहमेव तु, इमे शररूपेण काश्चन कण्टकानि गृहित्वा, मुद्रिकां च कन्दुकं च उद्धरिष्यामि; भोजनं मे दत्तव्यम्।" तदा कुन्तीपुत्रः युधिष्ठिरः द्रोणाय प्राह— "क्रिपस्य अनुमत्याऽत्र, ब्राह्मण, नित्यदानं लभस्व।" "इमे काश्चन कण्टकाः, येषु मया अस्त्रविद्या सम्प्रयुक्ता। पश्य, अस्य शक्तिं येनान्यत्र न दृश्यते; एकेन कण्टकेन कन्दुकमुद्धरिष्यामि, अपरकण्टकेन मुद्रिकामपि।" एवमुक्त्वा, द्रोणः यथोक्तं सर्वं तत्क्षणमेव सम्यक् अकार्षीत्। तद्विलोक्य, राजपुत्राः विस्मयान्नेत्रविस्तारिताः, चिन्तयन्तः ऊचुः— "एषोऽत्यद्भुतमस्ति!" "ब्राह्मणश्रेष्ठ, शीघ्रं मुद्रिकारत्नमुद्धर।" इत्युक्त्वा, द्रोणः शरेण मुद्रिकां विद्ध्वा, शरस्य अग्रे तां समाहूय, शरमादाय तां मुद्रिकां कूपात् निष्कृष्य राजपुत्रेभ्यः अददात्। ते विस्मिताः, स तु निर्विस्मयः, मुद्रिकां दत्तवान्। दृष्ट्वा बालकाः तमूचुः— "त्वां नमामः, ब्राह्मण; एषा सामर्थ्यमन्यत्र न दृश्यते। कः त्वं? कस्य वा? वद, किं वयं करिष्यामः?" एवं पृष्टः, द्रोणः राजपुत्रान् प्रत्युवाच— "मामाकृतिलक्षणैः भीष्माय निवेदयत।" "एवं भविष्यति" इत्युक्त्वा, राजपुत्राः भीष्मं प्रति जग्मुः। तं ब्राह्मणस्य वचनं कर्म च सर्वं भीष्माय निवेदयामासुः। राजपुत्रेभ्यः श्रुत्वा, भीष्मः तम् एव द्रोणमिति ज्ञातवान्। "स एव आचार्यपदं अर्हति" इति निश्चित्य, भीष्मः तं स्वयमेव आनयित्वा, महता सत्कार्य सम्मानितवान्। ततः शस्त्रधारिणां श्रेष्ठः भीष्मः, कौशलपूर्वकं तम् पृष्टवान्; द्रोणः च तस्मै स्वागमनकारणं सर्वं न्यवेदयत्— "एकदा, अग्निवेश्यं मुनिं समीपं गतवान्, शस्त्रविद्यायाः अध्ययनकामः। ब्रह्मचारी संयतः जटिलश्च अहं, तत्र बहून् वर्षान् गुरुसेवायां व्यतीतानि। तत्रैव, पाञ्चाल्यः बलवान् यज्ञसेनः अपि शस्त्रविद्योपदेशार्थं स्थितवान्। स मे सखाऽभूत्, प्रियः हितकारी च; तेन सह चिरकालं तत्र सान्निध्यं व्यतीतम्। बाल्यादारभ्य, हे कौरेव, तत्र सहाध्यायिनौ वयम्; सदा स मे सखैव, प्रियं भाषमाणः, हितं कुर्वाणश्च। स मे प्रीतिं वर्धयन् भीष्मः इदं वचनमब्रवीत्— 'अहं स्वपितुः प्रियतमः आत्मजः, महात्मनः द्रोणस्य। यदा स पाञ्चाल्यः मां राज्याभिषेचयिष्यति, तदा सत्येन व्रजे, राज्यस्य अर्धं त्वयैव भोक्तव्यम्। मम सुखानि, वित्तं, भोगाश्च सर्वे तव वशे भविष्यन्ति।' इति उक्त्वा, तेन पूजितः, स शस्त्रविद्यायाः पारङ्गतः प्रस्थितवान्। सदा तानि वचनानि हृदि धृतवान्; किन्तु पितुः आज्ञया, पुत्रप्राप्त्यर्थं, अहं किञ्चिदनुचितं कृतवान्। शारद्वतीं महाप्रज्ञां दृढव्रतां च पत्नीं कृतवान्, या नित्यं वह्निपूजायां यज्ञे च नियता। गौतम्याः मम पुत्रः जातः— अश्वत्थामान्— स्वकर्मणा भीमसमः, तेजसा सूर्यसमानः। अहं भारद्वाजः, तेन पुत्रेण आत्मनैव तुष्टः अभवम्; किन्तु धनिनां पुत्राः पयः पिबन्ति इति दृष्ट्वा, अश्वत्थामान् बाल्ये रुदन्, तेन दुःखितोऽस्मि।