अग्निवेश्यः, महर्षिः, भ्राता कनिष्ठः, तदा साक्षात् भ्रातुः सन्निधौ द्रौणाय, भरतानां श्रेष्ठाय, तां महतीं तेजस्विनीं अस्त्रविद्यां प्रादाद्। तस्मिन्नेव काले प्रिषद्नाम्ना एकः राजा बभूव, यः भारद्वाजस्य सखायासीत्; तस्य पुत्रो द्रुपदः। स द्रुपदः, राजपुत्रः सन्, नित्यं तपोवनं गतः, द्रोणेन सह क्रीडनपठनयोः संलग्नः, क्षत्रियर्षभः। अथ प्रिषदः स्वर्गं गतः, तस्यात्मजः द्रुपदः प्राच्येषु पाञ्चालानां राजा जातः, महाबाहुः। तस्मिन्समे काले venerable भारद्वाजः स्वर्गं गतः, द्रोणः च महत्तपाः तत्रैव स्थित्वा दीर्घं तपश्चर्यां चकार। स वेदवेदाङ्गविद्, तपसा पावितपाप्मा, पितृभिः प्रेरितः, पुत्रकामः, ख्यातिं प्राप्तवान्। ततः द्रोणः शारद्वतानन्दनां कृपीं पत्नीत्वं नीतवान्, या नित्यं अग्निहोत्रे, धर्मे, दमेन च प्रवृत्ता आसीत्। गौतमी कृप्याः सुतं प्राप, अश्वत्थामानाम, यः जातमात्र एव दिव्यस्य उच्छैःश्रवसः अश्वस्य सदृशं उच्चैः हिनस्ति स्म। तस्य निनादं श्रुत्वा, आकाशनिलयः कश्चिद् गुह्यः स्वरः प्रोवाच—“अश्ववत् अस्य शब्दः सर्वदिशः व्याप्य निनादितः।” तस्मात् स बालकः अश्वत्थामा इति नाम्ना विख्यातः। पितामहः भारद्वाजः सुतमालोक्य परमं तुष्टिम् आप। तत्रैव स महात्मा धनुर्वेदे निबद्धचित्तः, महात्मनः जमदग्निसुतस्य, रिपुसूदनस्य, कीर्तिं शुश्राव। स तं महर्षिं, सर्वविद्याम् अधीयानं, शस्त्रधारिणां श्रेष्ठं, तदा विप्रेषु सर्वं द्रव्यं ददतः, राजन्, शुश्राव। रामस्य धनुर्विद्यायाः दिव्यास्त्राणां च पारंगतिं, तदा नीतिशास्त्रज्ञत्वं च निशम्य, तत्रैव मनः साधयामास। ततः स महाबाहुः, तपसा संपन्नः, शिष्यान् परिवृत्य, महेन्द्रगिरिं प्रति प्रस्थितः। महेन्द्रमुपगम्य, स महान् तपस्वी भारद्वाजः, भृगुनन्दनं रामं, क्षत्रियान्तकं, रिपुसूदनं च ददर्श। तदा द्रोणः शिष्यैः सहितः, भृगुवंशन्तानं उपसृत्य, स्वनाम वंशं चाङ्गिरसवंशं निवेदयामास। स भूमौ शिरसा प्रणम्य, पादौ सम्यगभिवाद्य, वनं प्रति गन्तुं काङ्क्षन्, तत्सर्वमप्यत्यजत्। महात्मा भारद्वाजः तदा रामं जमदग्निसुतं वचोऽब्रवीत्—“त्वं च मम भारद्वाजगोत्रजः, अहं च नान्यसन्तानः।” “मां विद्धि, ब्राह्मणश्रेष्ठ, द्रोणं नाम, धनार्थिनं आगतम्।” इत्युक्ते, महात्मा क्षत्रियविनाशनः प्रत्युवाच। “स्वागतम्, ब्राह्मणश्रेष्ठ! किं ते काम्यं, ब्रूहि।” इत्युक्त्वा, रामेण, भारद्वाजः वचोऽब्रवीत्—“हे राम, धनदातृषु श्रेष्ठ, अहं व्रते स्थितः, त्वत्तः अक्षयं धनं याचे।” ततो रामः—“अत्र मम यत् सुवर्णं, अन्यं च धनं, तद् सर्वं विप्रेभ्यः दत्तम्। एवं पृथिव्यप्ययं समुद्रपर्यन्तां सपूर्णनगरां कश्यपाय दत्तवानस्मि। अधुना केवलं शरीरमवशिष्टं, शस्त्राणि चापि विविधानि। यदि शस्त्राणि, शरीरं, बाहूं वा पुनरिच्छसि, ब्रूहि, किं ददामि, द्रोण? शीघ्रं वद।” तदा द्रोणः—“सर्वाणि ते शस्त्राणि, भगवन् भर्गव, उपसंहरणविधिं, गुह्योपनिषदानि च सर्वाणि मम प्रयच्छ।” “एष हि सर्वेषां धनानां श्रेष्ठतमम्, ब्राह्मणश्रेष्ठ।” इत्युक्त्वा, भर्गवः ‘एवमस्तु’ इति प्रतिज्ञाय, तस्य सर्वाणि शस्त्राणि, गुह्यव्रतानि, धनुर्वेदं च सम्यगुपदिश्य दत्तवान्। तत्सर्वं प्राप्य, शस्त्रविद्यायां परिपूर्णः, ब्राह्मणश्रेष्ठः, तुष्टः, प्रियं मित्रं द्रुपदं प्रति प्रस्थितः। तदा द्रुपदं समुपेत्य, महाबाहुः भारद्वाजः तं राजानमुवाच—“मित्रं मां विद्धि अत्र।” इत्युक्ते, स नरपतिः, पाञ्चालाधिपः, पूर्वस्नेहमप्यालक्ष्य, भारद्वाजस्य वचनं न ससह। कोपसंरक्तलोचनः, रोषवशाद् भ्रुकुटी कृत्वा, मदमत्तः राजा द्रोणं प्रति वचोऽब्रवीत्— “त्वदीया बुद्धिः, ब्राह्मण, न युक्ता; यः मां बलात् ‘मित्रमस्मि’ इति वदसि, यद्यपि न तथा। राजानः, उच्चस्थिताः, न हि तादृशैः दुर्बलैः, दारिद्र्यपीडितैः, भग्नधनैः सह सख्यं कुर्वन्ति। सख्यं च कालक्रमेण जीर्णं भवति; यः पूर्वं शक्त्या बद्धम् आसीत्। अस्मिन्लोके सख्यं न कस्यापि चिरस्थायी; कामः तं नाशयति, क्रोधः च भेदयति। मा तं जीर्णं सख्यं स्पृहय, यद् त्वया स्वयमेव सीमितम्; ब्राह्मणश्रेष्ठ, अस्माकं पूर्वं सख्यं आसीत्, किन्तु स्वार्थबद्धम्। दरिद्रः न धनिनः सखा, न च मूर्खः पण्डितस्य; भीरुः न वीरस्य सखा—किं तेन पूर्वसख्येन? विवाहः च सख्यं च तुल्यधनविद्ययोः युक्तम्, न च समृद्धदारिद्रयोः। अयाज्यः न याजकस्य मित्रम्, न च सारथिहीनः सारथिना; नापि राजा राज्ञः सखा—किं तेन पूर्वसख्येन?” एवं द्रुपदेनोक्तः, महाबाहुः भारद्वाजः, कोपसमाविष्टः, क्षणमेकं विचारयामास।