कदाचित् महर्षिः गौतमो नामासीत्, तस्य पुत्रः शरद्वान् इति प्रसिद्धः, बाणैः सह जातः, राजन्। स शरद्वान् वेदाध्ययने तावन्तं प्रौढिं न प्राप, यथाऽस्य धनुर्वेदे अभिरुचिः विकसितवती। यथा तपसा ब्रह्मचारिणः वेदविद्याम् आप्नुवन्ति, तथा स तपोधनः सर्वास्त्रविद्याम् अलभत। तस्य धनुर्वेदाभ्यासे, अतितपसा च, सः गौतमः देवराजम् अत्यन्तं संतापयामास। तदा देवराजः, हे कौरव, जलावतीनाम्नः दिव्याङ्गनां प्रेषयामास—"गच्छ, तस्य तपो विघ्नय," इति। सा जलावती गौतमस्य शरद्वतः रम्याश्रमे समुपेत्य तं धनुर्धरं, तरुणं, मोहितुम् आरब्धवती। सा अप्सराः, एका वाससा, सर्वसौन्दर्ये विश्वे अप्रतिमरूपा, वनान्तरे दृष्ट्वा, गौतमस्य नेत्रे विस्फारिता अभवन्। तस्य हस्तात् धनुः बाणाश्च भूमौ पतिताः, तदा तस्य सर्वाङ्गे कम्पः समुत्पन्नः। स तु महाबुद्धिमान्, ज्ञानतपसा बलवन्, परमसंयमेन स्थितवान्। तथापि, राजन्, तस्मिन् क्षणे यद्विकारः समुपजातः, तेन तस्य वीर्यं स्रुतम्, सः तद् अजानन्। ततः सः मुनिः धनुः बाणान्, चर्म च त्यक्त्वा, तं आश्रमम् अप्सरसम् च परित्यज्य निर्गतः। तस्य वीर्यं तत्र यवगुल्मे पतितम्, तत् द्विधा जातम्, राजन्। तस्मात् गौतमशरद्वतोः द्वयं जातम्, महर्षेः गौतमस्य आश्रमसमीपे, यदा राजा शान्तनुः मृगयाम् अन्वगच्छत्। तदा कश्चन सैनिकः वनं विचरन् तं युग्मं दृष्टवान्, धनुः बाणान् च चर्म च तैः सह। तं द्विजातिसुतयोः धनुर्विद्याविशारदयोः अपत्यत्वं ज्ञात्वा, सः सैनिकः तं युग्मं राजा दर्शयामास। राजा तं युग्मं दयया गृहित्वा, "मम अपत्ये इमे" इति गृहं निन्ये। ततः प्रतिपुत्रः स उत्तमपुरुषः तं गौतमद्वयं संस्कारैः सम्यक् पालयामास। दयया पालितौ इति कारणेन तयोः नामानि चकार—पुत्रः कृपः, कन्या कृपीति। ततः तयोः पिता गौतमः तत्र तपसा तौ पूजयामास, आगत्य तयोः वंशं सर्वं न्यवेदयत्। कृपः च, राजन्, धनुर्विद्यायाम् अनन्यभक्तः, चतुर्विधां धनुर्विद्यां शास्त्राणि च सर्वाणि अधीतवान्। तस्य पिता सर्वगुह्यानि अस्य शस्त्रेण प्रकटयामास, स च शीघ्रमेव आचार्यत्वे परमपारगः अभवत्। तदा गङ्गासुतः भीष्मः कृपं आहूय, "एते तव शिष्याः" इति पाण्डुपुत्रान् पौत्रांश्च तस्मै समर्पयामास, तं तदा पूजयन्। ततः सर्वे महारथाः—धृतराष्ट्रपुत्राः, पाण्डवाः, यादवाश्च—कृपात् धनुर्विद्यां अधीयन्त। वृष्णयः अन्ये च राजा विभागतः समागताः, कृपं आचार्यं कृत्वा, शस्त्रविद्यायाम् परमं ज्ञानं प्रापुर्युः। सः कृपः शस्त्रविद्यायाः विषयं परिक्षिप्य, वीर्यशालीनां गुरूणां पृच्छां चकार; न च कश्चिद् दुर्बलधीः, न च अशुभभाग्यः, न च अशस्त्रविद्यावान् तत्र आसीत्। न हि अदैवबलः कुरूणां महाबलानां शस्त्रविद्यां उपदेष्टुम् अर्हति—इति गङ्गासुतः भीष्मः तदा चिन्तयामास। ततः भरद्वाजसुतं द्रोणं, पाण्डवान् कौरवान् च शिष्यत्वे तस्मै न्यवेदयत्, पुरुषर्षभ। तं धर्मवत् भीष्मः शास्त्रानुसारं पूजयित्वा, दैवयोगात् शस्त्रविद्यायां श्रेष्ठतमं तुष्टः। सः कीर्तिमान् द्रोणः सर्वान् शिष्यत्वेन स्वीकृत्य, धनुर्वेदं सम्यक् उपादिशत्। अल्पेनैव कालेन, राजन्, ते कौरवाः पाण्डवाश्च सर्वशस्त्रेषु विशारदाः अभवन्। कथं द्रोणः जातः? कथं सः शस्त्राणि अलभत? केन प्रकारेण सः कुरून् प्राप्तवान्? केन सुतः सः महाबलः? कथं तस्य पुत्रः अश्वत्थामा जातः? एतद् विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि, ब्रूहि। गङ्गातटद्वारे महर्षिः भरद्वाजः आसीत्, सदा नियमपरायणः, महायशाः। एकदा सः यज्ञवाटे विचरन्, गङ्गायां स्नानार्थम् अगच्छत्, तत्रान्ये महर्षयः अपि सन्निहिताः। तत्र सः महर्षिः जलस्थां अप्सरसं घृताचीं दृष्टवान्—यौवनयुक्तां, मदमत्तां, कामातुरां। तदा वातेन तस्याः वसनं अपसृत्य, सः महर्षिः तां निर्वसनाम् आलोक्य, तस्य मनः संसक्तम्, हृष्टम् अभवत्; तदा तस्य वीर्यं स्रुतम्, तेन तद् कुम्भे स्थाप्य उपादत्त। तस्मात् कुम्भात् द्रोणः अभवत्, सः वेदान् सर्वविद्याश्च अधीतवान्। कश्यपः ऋषिः अग्नेः अस्त्रं प्राप्य, तदस्त्रं देवकार्याय भरद्वाजाय उपदिदेश। भरद्वाजः महायशाः, महातेजाः, तदग्न्यस्त्रं अग्निवेश्याय, शस्त्रविद्यायां श्रेष्ठाय, उपदिदेश।