सर्वेषु उद्यानेषु सरितः च सम्यक् अन्वेषिताः। तदा बलवान् क्षत्तारो विदुरः अब्रवीत्—"भीमसेनः न दृश्यते।" सर्वे भ्रातरः स्वसहैव उद्यानात् निर्गताः; किन्तु अत्र महाबाहुः भीमः केवलम् मम न प्रत्यागच्छति। सः कदापि दुर्योधनस्य नेत्राणि न तर्पयति; सः तु क्रूरः पापकृत् अल्पः राज्यलोभेन च निर्लज्जः। यदि कोपितः स्याद्, सुतरां सः सत्तमं तं अपि हन्यादिति मम मनः सन्तप्तम्, हृदयं च दह्यमानमिव अनुभवामि। विदुरः तु अब्रवीत्—"एवं न वद, कल्याणि; शेषान् पुत्रान् रक्ष। सः दुष्टात्मा चेतितः अपि तव शेषान् अपि पुत्रान् पीडयेत्।" पुनः सः उक्तवान्—"महर्षिणा दीर्घायुष्मन्तः ते पुत्राः उक्ताः; तव पुत्रः प्रत्यागत्य त्वां हर्षयिष्यति।" एवं उक्त्वा विदुरः स्वगृहं गतः। कुन्ती तु चिन्तया परिपूर्णा स्वसुतैः सह गृहे स्थितवती। अष्टमे दिने पाण्डवः भीमः उत्तिष्ठन् दृष्टः; तस्य बलम् अतिविस्तीर्णम्, सः तु तं विषपानं जीर्णवान्। तं पाण्डवं जागृतं दृष्ट्वा, सर्पाः सन्त्रस्ताः सन्तः तं सान्त्वयन्तः इदं वचनम् ऊचुः—"महाबाहो, यत् त्वया पानं कृतम्, तत् बलसम्पन्नम्; तेन त्वं दशसहस्रनागबलसम्पन्नः, संग्रामे अजितः भविष्यसि।" "अद्य त्वं दिव्यैः जलैः स्नातः स्वगृहं गच्छ; तव भ्रातरः, कुरुश्रेष्ठ, त्वया विना शोकाकुलाः।" ततः सः महाबाहुः सर्पगृहे शुभैः संस्कारेण स्नातः, श्वेतवस्त्रैः माल्यैः च भूषितः, शुद्धः अभवत्। तत्र सः नागैः दत्तं श्रेष्ठं भोजनं, सुगन्धि, विषहरौषधिभिः शुद्धीकृतम्, अश्नात्। सः सर्पैः सत्कृतः, आशीर्वादैः पूजितः, दिव्याभरणैः भूषितः, नागान् अभ्यनुज्ञाय निर्गतः। हृष्टचित्तः सः रिपुं जित्वा नागलोकात् उत्तिष्ठन्, सर्पैः जलात् उद्धृतः, तस्य नेत्रे पद्मपत्रसन्निभे। तत्रैव वनभागे कुरुपुत्रः स्थाप्यते, नागाः च दृष्ट्वैव अन्तर्धानम् अगच्छन्। तदा कुन्तीपुत्रः महाबलः भीमसेनः शीघ्रम् उत्पत्य मातरं प्रति जगाम, सः बलवद्भुजः भ्रातॄन् अपि समाश्लिष्य तेषां शिरांसि स्नेहेन पिडयामास। ते अपि सः मातरं च, तं च, परिष्वज्य, परस्परं हृष्टाः पुनः पुनः "धन्यं, धन्यं" इति ऊचुः। ततः भीमसेनः स्वबलसम्पन्नः भ्रातॄन् प्रति दुर्योधनस्य कृत्यानि सर्वाणि न्यवेदयत्। नागलोके यत् घटितम्, यानि गुणदोषानि, तत् अपि पाण्डवः विस्तारतः आख्यात्। तदा धर्मराजः युधिष्ठिरः भीमम् उक्तवान्—"मौनं समाचर; कदापि एषा वार्ता न वक्तव्या।" "अधुना, कुन्तिनन्दन, परस्परं सावधानतया रक्षामः।" इति उक्त्वा सः धर्मात्मा महाबाहुः युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह सदा सतर्कः अभवत्। पाण्डवाः च तद्वृत्तं ज्ञात्वा स्वस्य मन्त्रं नातिशयेन रक्षितवन्तः; विदुरः तु धर्मज्ञः तेषां मध्ये प्राज्ञां मन्त्रदर्शनं दत्तवान्। दुर्योधनः पुनः पाण्डवं प्रत्यागतं दृष्ट्वा, प्रतिदिनं श्वासन् दुःखितः चिन्तायाम् मग्नः अभवत्। राज्ञः तु तान् राजपुत्रान् गर्वितान् सहक्रीडतः दृष्ट्वा, गौतमं आचार्यं उपसृत्य तेषां शिक्षायै तं न्यवेदयत्। सः वेदशास्त्रार्थवित्, शरजन्मा गौतमः, तेषां शिक्षां कृतवान्; सर्वे कुरवः कृपात् धनुर्वेदं शुश्रुवुः। "ब्राह्मण, कृपस्य उत्पत्तिं अपि वद—कथं सः शरगच्छात् जातः, कथं चास्त्राणि लब्धवान्?" इति शौनकः पृच्छति। आसीत् महर्षिः गौतमः; तस्य पुत्रः शरद्वतः नाम, शरैः सह जातः। सः वेदाध्ययने न तावत् प्रवृत्तिम् अलभत, धनुर्विद्याम् तु अतिशयेन अभ्यसत्। यथा वेदाः ब्रह्मचारिभिः तपसा अधीयन्ते, तथा सः तपसा सर्वाण्यस्त्राणि प्राप। तस्य धनुर्विद्यायाः परायणत्वात्, घोरतपसा, सः गौतमः देवेन्द्रं अतिव्यथयत्। तदा देवराजः जलावतीं नाम अप्सरसं प्रेषयामास—"गच्छ, तस्य तपः विघ्नय" इति। सा तु रम्ये शरद्वताश्रमं गत्वा, धनुष्मन्तं गौतमं मनोज्ञया रूपेण मोहितुम् आरब्धवती। तां एकवाससम्, अनुपमरूपिणीं, वनमध्ये दृष्ट्वा, गौतमस्य नेत्रे स्फारिते। तस्य हस्तात् धनुः शराः च भूमौ पतितः, सः अकस्मात् कम्पितदेहः अभवत्। परमबुद्ध्या ज्ञानतपसा च बलवत्तरः सः, आत्मसंयमेन स्थितः। तथापि, राजन्, तस्मिन् काले अकस्मात् तस्य वीर्यं निष्क्रान्तम्, सः तु तद् न अवेत्य।