पाण्डवानां दुःखशोकाभिभूतानां जलक्रियायाः समापनानन्तरं सर्वे जनाः तान् विलपतः निगृह्य सान्त्वयन् दृष्टवन्तः। पाण्डवाः स्वबान्धवैः सह भूमौ शयानाः यथैव, तथा नगरवासिनः ब्राह्मणाश्चान्येऽपि भूमौ शयानाः, हे राजन्। द्वादशरात्रं नगरं पाण्डवैः सहितं निःस्नेहम् अशान्तं च राजपुत्रविहीनमिव बभूव। अनन्तरं विदुरः भीष्मः व्यासः राजा च स्वबान्धवैः सह पाण्डोः पितृयज्ञं मधुना पितृभ्यो यथार्हं चकारुः। कुलपुरोहितस्य साहाय्येन विधिवत् संस्काराः कृताः; सहस्रशः कुरून् ब्राह्मणांश्च भोजयित्वा द्विजश्रेष्ठेभ्यः रत्नप्रवाहान् ग्रामांश्च दत्तवन्तः। शौचकर्म समाप्य पाण्डवान् भारतश्रेष्ठान् नीत्वा सर्वे वाराणावतं पुरं प्रविविशुः। सर्वे नगरजनाः ग्रामजनाश्च तम् भारतर्षभं सततमनुशोचन्तः स्वबान्धवमिव विलपन्तः। संस्कारसमाप्तौ शोकसन्तप्तान् जनान् दुःखपीडितान् भ्रमितान् दृष्ट्वा व्यासः स्वमातरं उवाच। "सुखकालः अतीतः, क्रूरः कालः सम्प्राप्तः; प्रतिदिनं पापकालः समीपं गच्छति, पृथिवी च यौवनं त्यजति। महद्भिः क्लेशैः युक्तः कालः आगमिष्यति, धर्मकर्मणां विनाशः भविष्यति, भयानकः स कालः। कुरुवंशदुःखेन पृथिवी न स्थास्यति; त्वं योगं समाश्रित्य वने तपो निषेध। कुलनाशं स्वनाशं च त्वं मा पश्य।" एवं मातारं प्रार्थ्य साऽपि स्वपौत्रस्य दुष्टराज्येन भारताः बान्धवाश्च नगरजनाश्च विनश्यन्ति इति श्रुत्वा स्नुषां सम्भाष्य तामुवाच—"अम्बिके! यदि ते रोचते, वयं शोकार्तां कौशल्यां पुत्रशोकपीडितां गृहीत्वा वनं गच्छामः। तव कल्याणं भूयात्।" एवं सम्भाष्य सती सत्यवती भीष्मं प्रणम्य स्नुषाभिः सह वनं प्रविवेश, हे भारत। ताः राजमहिष्यः घोरं तपः कृत्वा देहान् परित्यज्य इच्छितं स्थानं प्राप्ताः, हे महाराजन्। ततः वेदविहितैः संस्कारैः समापितैः पाण्डवाः पितुः गृहे रममाणाः वृद्धिं प्राप्नुवन्। ते धृतराष्ट्रपुत्रैः सह बाल्यक्रीडायां सर्वेषु क्रीडाविधिषु प्रख्यातैः तेजसा विजयं प्राप्नुवन्। धावने लक्ष्यवेधे भोजनक्रीडायां च बालुकाकर्षणे च भीमसेनः सर्वान् धृतराष्ट्रपुत्रान् बलात् जयति स्म। स प्रमुदितः क्रीडमानान् गृहित्वा शिरसि धृत्वा पाण्डवान् प्रति नयति स्म। तेषु महाबलिषु वीरेषु वृकोदरः एक एव शताधिकान् अपि सुलभेन निगृह्णाति स्म। स केशेषु गृहीत्वा बलात् तान् ताडयित्वा भूमौ आकर्षति स्म; ते क्रोशन्तः जानुशिरोभ्यां विक्षताः पतन्ति स्म। दशभिः बालकैः सह क्रीडन् सः बाहुभ्यां गृहीत्वा जलान्तर्गतो निःश्वासवद् विमोचयति स्म। केचित् फलार्थिनः वृक्षमारूढाः सन्तः भीमेन ताडितवृक्षाः कम्पमानाः फलपातं कुर्वन्ति स्म; राजपुत्राश्च शाखाभ्यः पतन्ति स्म। केचन भ्रान्तशिरस्कन्धाः, केचन भग्नकटीमुखाः, सर्वे भीमबलपीडिताः। मल्लयुद्धे धावने वा अन्येषु स्पर्धासु च, राजपुत्राः वृकोदरं न कदापि जयन्ति स्म। सः धृतराष्ट्रपुत्रैः सह स्पर्धन् बालिशत्वात् अप्रियमाचरन्, न तु द्वेषात्। ततः बलवान् धृतराष्ट्रसुतः भीमसेनस्य प्रख्यातबलं विज्ञाय दुष्टमतिर्भवन् दुर्योधनः तं निग्रहाय कुत्सितं संकल्पं चकार। तस्याऽधर्मयुक्तं स्वभावं दुष्कृत्यं च निरीक्ष्य, राज्यलोभेन मूढः, मनसि दुष्टमतिर्निर्ममे। "एष वृकोदरः कुन्तीपुत्रः बलिनां श्रेष्ठः; एष मध्यस्थः कुन्तीपुत्रः मायया निगृह्यताम्। सः उत्साही, वीर्यवान्, महाबलः, एकः सर्वैः अस्माभिः अपि स्पर्धते। सः निद्रायाम् उद्यानगृहस्य गङ्गायां क्षिप्यताम्; ततः ज्येष्ठं श्रेष्ठं च युधिष्ठिरं गृहीत्वा बध्वा अहं पृथिवीं शासनिष्यामि।" इत्येवं दुर्योधनः सदा भीमं निरीक्ष्य दुष्टनिश्चयं चकार। ततः जलक्रीडायै विविधानि उत्तमानि चित्राणि च कंबलपुष्पच्छादनानि शालान् निर्मापयामास। तानि सर्वसुखोपेतानि दीर्घध्वजैः शोभितानि भवनानि तत्र स्थापयामास। तत्र जलोत्सवं नाम उत्सवं कृत्वा, प्रदेशस्य कूलदेशे देशविशेषमवधार्य, समारब्धवान्। क्रीडासमाप्तौ सर्वे शुचिवसनाः सुशोभनाः बहुविधैः भोज्यैः सन्तुष्टाः शनैः आस्वादयन्ति स्म। दिवसान्ते क्रीडया क्लान्ताः कुरुवर्याः रम्येषु गृहेषु विश्रान्तिं विविशुः। भीमः तु बलवान् पराक्रान्तः अन्येभ्यः अधिकं क्रीडायाम् उपयुज्य, जलक्रीडायै आगतान् राजपुत्रान् वहन् स्थितवान्।