समस्ताः ऋत्विजः होतारश्च, पुरोहितैः सह, वेदविहितानि अश्वमेधाग्निसम्बन्धीनि कर्माणि मन्त्रसंयुक्तानि सम्यक् निष्पादयामासुः। यदा तु तैः ऋत्विजः सम्यक् अनुमोदिताः क्रियाः समाप्ताः, तदा नृपतिः शोभायमानः मद्रीसहितः स्नेहपूर्णेन घृतेन अभ्यक्तः अभवत्। सुगन्धिना चन्दनेन, उत्तानपद्मेन, सरलवृक्षेण, देवदारुणा, गुग्गुलुना च, लाक्षया च संयुत्तेन, हरिचन्दनहरिवेरउशीरमूलादिभिः नानाविधैः सुगन्धद्रव्यैः तान् सम्यक् विधिना दग्धवन्तः। ततः कौशल्या तयोः शरीरयोः दृष्ट्वा, मोहवशात् आकस्मात् भूमौ पतिता, 'हन्त पुत्र!' इति विलपन्ती। तां पतितां दुःखार्तां दृष्ट्वा, नगरवासिनः ग्राम्याश्च, नृपस्नेहेन कृपया च संविग्नाः, शोकाभिभूताः रुरुदुः। कुन्त्याः कारुण्यपूर्णं रोधनं श्रुत्वा, सर्वे जनाः, मनुष्याः पशुपक्ष्यादयश्च, आर्तनादं कृतवन्तः। तथा शान्तनवपुत्रः भीष्मः, विदुरः प्राज्ञः, सर्वे च कौरवाः, शोकवशात् प्राणान् मुमुचुः। ततः भीष्मविदुरराजानः पाण्डवैः कुरुकुलस्त्रीभिः सह तस्य जलक्रियाम् अचक्रन्। सर्वे पाण्डवाः, शान्तनवपुत्रः भीष्मः, विदुरः, बान्धवाश्च रुदन्तः, तस्य जलक्रियाम् अपि कृतवन्तः। जलक्रियायाः समाप्तौ, सर्वे जनाः शोकक्लिष्टान् पाण्डवान् दृष्ट्वा, तान् सान्त्वयन्तः शोकं निगृह्य तस्थुः। पाण्डवाः स्वजनैः सह भूमौ शयानाः, तथा नगरवासिनो ब्राह्मणादयश्च अपि, हे राजन्, तत्रैव शेरते स्म। द्वादशरात्रं नगरं पाण्डवैः सहितं, शोकसन्तप्तं, चञ्चलं, राजपुत्रविहीनमिव, निर्लज्ज्यम् अभवत्। ततः विदुरभीष्मव्यासराजबान्धवाः पाण्डोः पितृयज्ञार्थं अमृतोपमं पिण्डं विधिवत् ददुः। कुलपुरोहितस्य साहाय्येन तैः विधिनिष्पन्नानि कर्माणि कृतानि; सहस्रशः कुरून् विप्रश्रेष्ठांश्च भोजयित्वा, सुवर्णरत्नप्रवाहांश्च ग्रामांश्च द्विजातिषु दत्तवन्तः। संस्कारसमाप्तौ, पाण्डवान् भरतश्रेष्ठान् आनयित्वा, सर्वे वाराणवतं नगरं प्रविविशुः। तम् भरतर्षभं नित्यं विलपन्तः, नगरवासिनः ग्राम्याश्च, स्वबान्धववियोगदुःखेन शोकाकुलाः अभवन्। अन्त्येष्टिसमाप्तौ, शोकविह्वलान् जनान् दुःखपीडितान् दृष्ट्वा, व्यासः स्वमातरं सम्बोधितवान्। "सुखकालः अतीतः, दुःखदिवसाः आगतानि; प्रतिदिनं अधर्मसम्पन्ना आपदः आगच्छन्ति, भूमिः यौवनं त्यक्तवती। महती आपद् भविष्यति, धर्मकर्मनाशकारिणी घोरा युगे। कुरूणां दुर्भाग्येन भूमिः न स्थास्यति। त्वं योगं समाश्रित्य, वनं गत्वा तपस्येव स्थित्वा, दुःखस्य साक्षिणी मा भूः।" एवं मातारं समाश्वास्य, सा तद्वचनं समनुज्ञाय, स्नुषां सम्बोधितवती—"अम्बिके, श्रूयते यत् तव पौत्रस्य अधर्मेण भरताः सुहृदश्च नगरवासिनश्च नश्यन्ति। तस्मात् यदि ते रोचते, एषा कौशल्या या पुत्रशोकात् पीडिता, तां गृहीत्वा वनं गच्छामः। शुभं ते अस्तु।" एवं अंबिकया उक्ता सती सत्यवती, भीष्माय अभ्यनुज्ञाय, स्नुषाभिः सह वनं गतवती। ताः राजमहिष्यः कठोरं तपः कृत्वा, देहं त्यक्त्वा, यथाकामं गतिं प्रापुः। ततः वेदविहितानि कर्माणि समाप्य, पाण्डवाः पितृगृहे सुखानि भुञ्जानाः वृद्धिं प्रापुः। धृतराष्ट्रपुत्रैः सह, सर्वेषु बालक्रीडासु, पाण्डवाः स्वतेजसा अतिशयेन हृष्टाः क्रीडन्तः अभवन्। द्रवणे, लक्ष्यवेधे, भोजनकाले, बालुकायां आकर्षणे च, भीमसेनः सर्वान् धृतराष्ट्रपुत्रान् अभिभवति स्म। स हर्षात् क्रीडमानान् गृहीत्वा, तेषां शिरांसि गृहीत्वा, पाण्डवेषु समावेशयति स्म। तेषु सर्वेषु राजकुमारेषु, वृकोदरः एकः एव शताधिकान् विजिग्ये, न चास्य श्रमोऽभवत्। केशेषु गृहीत्वा, बलात् तान् ताडयित्वा, भूमौ आकृष्य, ते रुदन्तः जानुशिरोभ्यां विदीर्णाः अभवन्। दशभिः बालकैः सह क्रीडन्, भुजाभ्यां तान् धारयन्, अप्सु निमग्नः, मृतवत् विसृजति स्म। केचन फलार्थं वृक्षान् आरोहन्ति स्म; भीमस्तु तान् वृक्षान् बलात् कम्पयति स्म। तस्य प्रहारैः कम्पमानाः वृक्षाः, फलानि पतन्ति स्म; राजपुत्राः शाखाभ्यः पतन्ति स्म। केचन भ्रान्तशिरस्काः, भग्नस्कन्धाः, भग्ननितम्बमुखाश्च, भीमबलपीडिताः अपतन्। मल्लयुद्धे, द्रवणे, अन्येषु वा स्पर्धासु, कदापि वृकोदरः न विजितः। एवं वृकोदरः धृतराष्ट्रपुत्रैः सह स्पर्धमानः, क्रूरं व्यवहारं अकरोत्, न तु द्वेषात्, केवलं बाल्यभावात्। तदा धृतराष्ट्रस्य बलवान् पुत्रः, भीमसेनस्य प्रसिद्धं वीर्यं ज्ञात्वा, दुष्टबुद्धिः अभवत्। तस्य अधार्मिकं व्यवहारं, अनेकानि पापकृत्यानि च दृष्ट्वा, राज्यलोभेन अन्धीकृतः, हृदि दुर्युक्तिं सञ्जहार।