धर्मस्य, स्वर्गस्य, कीर्तेः च प्राप्यर्थं त्वया सह मम संगमः स्यात् इति पाण्डु राजा हृष्टमनाः माद्रीं प्रति उवाच। तदा साश्रुकण्ठा कुन्ती महाभागा माद्रीं उवाच—“त्वं अनुमता, सौम्ये! स्वर्गे ते संगमः अस्तु।” पुनः सा माद्रीं शश्वत्संवत्सरान् स्वर्गे पत्या सह शीघ्रं संगच्छेत्यनुगृह्णाति। ततः स्नातः शौचकृत्यसम्पन्नः पुरोहितः सुवर्णानि, घृतं, तिलान्, दधि, तण्डुलांश्च आनयत्। सः कुम्भान्, काष्ठच्छित्त्रं, तापसांश्च सह आदाय, नियमानुसारं वह्निं च समुपनीय सर्वं सम्यग् व्यवस्थितवान्। कश्यपः पाण्डोः प्रेतक्रियाम् अकरोत्; युधिष्ठिरः पाण्डुपुत्रः च ब्राह्मणस्य निर्देशेन तद्वद् आचरत्। तेन वह्निना सः पाण्डुं दग्ध्वा सर्वाणि क्रियाकर्माणि चकार; तदा शोकाविष्टः रुदन् पाण्डुपुत्रः भूमौ पतितः। सः मुनिभ्यः, पुत्रेभ्यः, पृथायै च निवेद्य, नरश्रेष्ठं स्वधर्मपत्नीं च श्मशाने प्रणम्य, तस्मिन्यज्ञवेदी उपारुह्य स्थितः। ततः मद्रराजकन्या महाभागा शीघ्रं तत्रैव पतिं अनुगम्यारुरोह। अथ सः, अप्रच्छिन्नवस्त्रधारी, शुचिः भ्रातृभिः सह तत्रैव पुरोहितस्य आज्ञया उदककर्म अकरोत्। शतशृङ्गे वसन्तः तापसाः, मुनयः, चारणाश्च, तस्य सर्वाणि विधिवत् कर्माणि समापादयन्। पाण्डोः निधनं दृष्ट्वा देवतुल्याः महर्षयः मन्त्रविदः समागत्य समाचिन्तयन्। राज्यं च राष्ट्रं च परित्यज्य, स महात्मा पाण्डुः अत्रैव तपश्चर्यां कृत्वा तापसानां शरणं गतः। सः नवजातपुत्रान् भार्याश्च अपि भवद्भ्यः निवेद्य, स्वर्गं गतः। अस्माभिः तस्य पुत्रान्, देहम्, भार्यां, राज्यं च गृहीत्वा कर्तव्यम् इति धर्मस्मरणं कृत्वा निश्चितम्। एवं मन्त्रयित्वा, ते देवसमा महर्षयः पाण्डुपुत्रान् पुरतः स्थापयित्वा नागसाह्वयपुरीं प्रति प्रययुः। त एव सिद्धात्मानः महर्षयः पाण्डवान् भीष्माय, धृतराष्ट्राय च दातुं मनसि कृत्वा प्रयाताः। तस्मिन्नेव क्षणे सर्वे पाण्डुपत्न्यः, पुत्रांश्च, तापसान् च स्वदेहैः सह गृहीत्वा निर्जग्मुः। या पूर्वं सदा पुत्रानुरक्ता सुखिनी आसीत्, सा दीर्घं मार्गं लघु इव अनुभूय यायौ। चिरात् सा महाभागा कुरुभूमिं सम्प्राप्य, वर्द्धमानद्वारि समुपागच्छत्। ततः तापसाः द्वारपालं प्रति—“राज्ञे अस्मान् निवेदय,” इत्युक्त्वा, सभायां प्रस्थापिताः। सहस्रशः तापसानां मुनीनां च आगमनं श्रुत्वा नागपुरजनाः विस्मिताः। सूर्यस्योदयात् किञ्चिद्वेलायां सर्वे नगरवासिनः, बालैः पत्निभिः च सह, तापसान् द्रष्टुं निर्गताः। स्त्रीगणाः, क्षत्रियाः, रथ्याः, ब्राह्मणाः, ब्राह्मणपत्नीश्च अपि निर्गताः। व्यापारीणां शूद्राणां च महान् समुदायः आसीत्; कोऽपि स्पर्धया नाभवत्, सर्वे धर्मनिष्ठाः आसन्। तत्र भीष्मः शान्तनवः, सोमदत्तः, बाह्लीकः, राजर्षिः प्राज्ञचक्षुः, मन्त्री विदुरः च अपि निर्गताः। सत्यवती महाराज्ञी, कौशल्या, राजमहिष्यः परिवृत्य, गान्धारी च अपि निर्गता। धृतराष्ट्रस्य अपत्यानीति, दुर्योधनपुरोगमाः, नानारत्नभूषिताः, शतशः निर्गताः। तान् महर्षीन् दृष्ट्वा, सर्वे कौरवाः, पुरोहितैः सहिताः, शिरसा प्रणम्य समीपे उपविविशुः। तथैव नगरजनाः, ग्राम्याश्च अपि, शिरसा प्रणम्य, समीपे उपविविशुः। सर्वे जनाः तं समुदायं ज्ञात्वा, पाद्योपहारैः सम्यक् तान् सत्कृत्य, मानितवन्तः। भीष्मः राज्यं राष्ट्रं च महर्षिभ्यः समर्प्य, तेषां मध्ये ज्येष्ठः, जटाजिनधारी, मुनिमतं ज्ञात्वा, इदं वचनम् अवदत्— “कौरवाणां नृपः पाण्डुः, भोगान् परित्यज्य, शतशृङ्गात् निर्गतः। सः भोगत्यागं कृत्वा, तपस्वी अभवत्; पत्रमूलफलाहारः, नियतव्रतधारी। भार्याभिः सहितः धर्मात्मा, अलस्यं विना कालं नयन्, आचारेण तपसा च तापसान् तुष्टवान्। शतशृङ्गे वसन्तः तापसाः तेन तपसा तुष्टाः सन्तः, यदा सः स्वर्गलोकगमनं इच्छन्, तदा तं निरोद्धुम् अर्हन्। सः यदा भार्याभिः सहितः प्रयातुम् उद्यतः, ब्राह्मणाः तम् ऊचुः—‘पुत्रविहीनस्य न स्वर्गाः सन्ति।’ ‘तस्मात् धर्मं, वायुम्, महेन्द्रं, अश्विनौ च, भार्याभिः सहितः, देववत् पूजय। ते तुष्टाः पुत्रान् दास्यन्ति, त्वं च ऋणात् विमुक्तो भविष्यसि; अस्माभिः तपसा दिव्यदृष्ट्या तव पुत्रान् पश्यामः।’ इति श्रुत्वा, सः देवतान् पूजयामास; ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः, दिव्यहेतोः...