पाण्डोः पतनसमये सुताः, मुनयः, गन्धर्वाश्च तत्रागच्छन्। तं भूमौ शयानं दृष्ट्वा, सर्वे शोकसम्भ्रान्तचित्ताः अश्रूणि मुमुचुः। पुरुषर्षभं पाण्डुं मृतवत्, अस्तमितसूर्यं, शुष्कसमुद्रमिव दृष्ट्वा, महर्षयः अत्यन्तं शुचः जग्मुः। तेषां मुनिनां पाण्डवानां च समानः शोकः जातः; तदा तैः प्राज्ञैः सान्त्विताः, ते निष्पापान् विलपन्ति स्म। "हा नृपते! कस्मै हेतोः त्वं नः परित्यज्य देवानां धाम यासि? हा नृपते! कथं माध्र्याः साक्षात्कारेण—" इति विलपन्तः, "राजन्, मम पुण्यस्य क्षयात् पाण्डुः स्वधर्मं प्राप्य गतः; युधिष्ठिरं भीमसेनं अर्जुनं च, सह तु जुड्भ्यां, अस्मान् विहाय गतः।" इति तं समन्तात् रुरुदुः। "कस्मै हेतोः, प्रजापते, त्वं प्रियान् पुत्रान् परित्यज्य गतः? नूनं त्वां देवाः स्वागतं कुर्वन्ति, हे भारतवंशसम्भव।" "त्वं हि ब्रह्मणः सभायाम् अस्माभिः सह घोरं तपः कृतवान्; तस्मात् सहैव अस्माभिः स्वर्गं प्राप्स्यसि। यं मार्गं आजमीढाः स्वकृत्यैः गच्छन्ति, तं त्वं अस्माकं सह वदन् यास्यसीति उक्तवान्। हे कुरूत्तम! वनं प्राप्ते मयि, त्वं अस्माभिः सह गमिष्यसीति प्रतिज्ञातवान्; एकक्षणं मे ददातु, राजन्, यत् तव वदनं पश्येयम्।" एवं विलपन्त्याः सा महती शोकात् भूमौ प्रमुमोह, यथा मृग्या हता मृगी कानने पतति। पाण्डवाः सर्वे, वेदविद्भिः युधिष्ठिरपुरोगमाः, पितुः समीपं गत्वा भूमौ सुषुपुः। पाण्डुपादौ परिष्वज्य, पाण्डवाः विललापुः—"हा नः नष्टाः पितः! हा अनाथा वयम्!" इति। "त्वया वियुक्ताः, महात्मन्, वयं बालाः कथं जीवेम? यद्यपि वयं जगदाधिपस्य पुत्राः, अधुना अनाथाः स्मः। एकक्षणे, महाबाहो, पश्य जगतः विचित्रताम्—न हि अस्मान् समाः कश्चन दुःखिनः, हे भारत।" "तव निधनात्, राजन्, राज्यस्य च नाशात्, वयं पाण्डवाः महतीं आपदं प्राप्ताः। किं कुर्मः, राजन्? किं कर्तव्यम्? कृपां कुरु।" "तव महत् तपसा, राजन्, वयं लब्धाः; गर्वं त्यक्त्वा त्वं वनं गतः, स्वयं च अस्मान् भोजनार्थं फलमूलानि संगृह्य। वन्यैः शाकैः मूलैः फलैश्च अस्मान् पोषितवान्; ये पितरः पुत्रान् इच्छन्ति, ते त्वामिव पुत्रं वाञ्छन्ति।" "त्रिविधार्थस्य फलं प्राप्तुम् इच्छन्, अधुना स कालः प्राप्तः; त्वं न गन्तुमर्हसि, हे भारत, तद् फलम् अनुपभुञ्जानः।" एवं पितरं प्रति उक्त्वा, भीमः अपि शोकं व्याहरत्। "भारतवंशः नष्टः पुनः पाण्डुना उद्धृतः; स वनं गतः, राज्यं च नष्टं, निरधिपं जातम्।" "पुनः क्षत्रियत्वं निरस्तम्, पाण्डुपुत्रैः पञ्चभिः पुनः स्थाप्यते; एतद् शृण्वन् अनुमन्यस्व, त्वं गन्तुमर्हसि, शंकर।" "कठिनं तपः कृत्वा, वयं त्वां लब्धवन्तः, हे भारतश्रेष्ठ। तथापि महाफलस्य—सेवायाः चाद्य—लाभः न प्राप्तः; न हि पूर्वेऽपि प्राप्तः, यथा दशरथस्य।" एवं कथयित्वा, यमौ द्वौ दुःखितौ विलपन्तौ बभूवतुः। "अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी; धर्मस्य श्रेष्ठं फलं मम; यद् विधातव्यम्, तत् नूनं भविष्यति—हे माध्रि, मां मा निरुध्याः।" "अत्रैव पतिं गच्छामि, यो मृत्युपथं गतः; उत्तिष्ठ, एतत् त्यज, एतान् शिशून् पालय।" "सुतान् प्राप्य, कृतार्था सन्ती, वीरपत्नीभावं इच्छामि।" "अहं पतिं प्रपन्नं एकैव अनुस्येयम्; न मे कामेषु तृप्तिः—हे ज्येष्ठे, अनुमतिः दत्तव्या।" "मां उपगम्य, एष भारतश्रेष्ठः कामेन क्षीणः; कथं तस्य कामं यमसदने छिन्द्याम्?" "मम नृपः हतः, हे राजर्षिश्रेष्ठ, स्वर्गं गतः; न मे मनः तथा, न च बान्धवाः तथाभूताः।" "पत्याविना जीवितुं न शक्नोमि; तस्मात् यमक्षेत्रं गच्छन्तं पतिं अनुसरामि।" "तव पुत्रेषु मम तादृशं वर्तितुं न शक्यं; तत्र हि कृत्वा, महापापं मां स्पृशेत्।" "तस्मात्, हे रानी, तव पुत्रेषु आत्मपुत्रवत् आचरिष्यामि; पतिं यमालयं गच्छन्तं अनुसरामि।" "अयं राजा मां वाञ्छन्, मृत्युपथं गतः; तेन सह राजदेहेन, इदं मम देहमपि—" "सुसंवृतं दाहय; हे सुभगे, एष मम प्रियः कार्यः; शिशून् यथोक्तं पालय, तस्मात् अन्यत् न उपदेष्टुं पश्यामि।" ऋषयः तान् सत्यशीलान् वीर्यवन्तः पाण्डवान् सान्त्वयन्तः, कुन्तीमध्र्यौ च तपस्विन्यौ समाश्वासयन् ऊचुः—"हे सौभाग्यवती, बालपुत्रवती, त्वं न कदाचिदपि आत्मनं त्यक्तुमर्हसि; वयं पाण्डवान् शत्रुनाशनान् कुरुभूमिं नेष्यामः।" "लोभात् अधर्मः जायते, धृतराष्ट्रः लोभी; स कदाचित् पाण्डुषु यथोचितं न आचरिष्यति।" "कुन्त्याः रक्षका वृष्णयः, तथा कुन्तीभोजः; माध्र्याः तु बलिनां श्रेष्ठः, शल्यः भ्राता, महारथः।" एवं तत्र मुनयः, कुन्तीमध्र्यौ च, पाण्डवांश्च, शोकसन्तप्तान् सान्त्वयन्तः, धर्ममार्गे स्थापयामासुः।