माद्री, तव राजा-रक्षणे धर्मः आसीत्; कथं तु एकाकिनी तत्त्वेन मोहिता राजाṃ विपथं निनीत्? कथं सः, यदा त्वां एकाकिनीं अपश्यत्, सदा शापेन पीडितः सन्, तदा सुखं अयच्छत्? हे बाह्लीककन्ये, धन्याऽसि त्वं मत्तः अधिकं सौभाग्यवती, यतः तुष्टं राजानं त्वं मुखेन अपश्यः। अहं पुनः, हे सुभगे, पुनःपुनः तं विलपन्तं राजाṃ यथाशक्ति संयन्तुं प्रयत्नं अकरवम्; तथापि तस्य आत्मा न संयमितः, भाग्यस्य नियोगेन एव। एवं वचने श्रूयमाणे, कुन्ती दुःखाग्निना दग्धा, त्वरया भूमौ पतिता, यथा छिन्नमूलः वृक्षः। सा भूमौ पतिता, मूर्च्छया निगृहीता, न चलति; तस्मिन्नि काले, स्नात्वा शुभवस्त्राणि परिधान्य, माद्री पाण्डुं शोभायाम् शयने स्थितं अलङ्कृत्य, कुन्तीṃ मूर्च्छया निगृहीतेंद्रियां उत्थापयति। हे कौरव, "सुभगे, आगच्छ" इत्युक्त्वा, माद्री कुन्तीṃ दर्शयति; कुन्ती पुनः उत्थाय, राज्ञः पादयोः पतिता। तस्य अङ्गानि रक्तचन्दनलेपनानि, शुभपीतवस्त्राणि धारयन्, स्मितमुखः, यथा भाषमाणः। तदा, मोहात्, तं आलिङ्ग्य, कुन्ती भ्रमितेंद्रिया विलपयति; माद्री अपि तं आलिङ्ग्य रुदति। पुत्राः, ऋषयः, गन्धर्वाश्च तं शयाने समीपं आगच्छन्; सर्वे दुःखेन अभिभूताः अश्रूणि मुमुचुः। पाण्डुं, पुरुषर्षभं, यथा अस्तं गतं सूर्यं, यथा शुष्कं समुद्रं, दृष्ट्वा महर्षयः शोकं अभजन्। ऋषयः पाण्डवाश्च समानं शोकं अनुभूय, धीरैः सान्त्विताः, निर्दोषान् विलपयन्। "हन्त, हे राजन्, कस्मिनर्थे त्वं अस्मान् त्यक्त्वा दिविस्थानं गच्छसि? हन्त, हे राजन्, कथं माद्रीं मिलित्वा—" इत्यादि विलपयन्। "राजन्, मम सौभाग्यस्य क्षये, पाण्डुः अन्तं प्राप्य गतः, युधिष्ठिरं, भीमसेनं, अर्जुनं, यमौ च त्यक्त्वा।" "कस्मिनर्थे, हे जननाथ, प्रियं पुत्रान् त्यक्त्वा गतः? नूनं देवाः त्वां स्वागतं कुर्वन्ति, हे भारतवंशधर।" "यतः त्वं ब्रह्मसभायां कठोरं तपः कृतवान्, अस्माभिः सह त्वं स्वर्गं प्राप्स्यसि।" "अजमीढैः कर्मणा प्राप्तं मार्गं—नूनं त्वं उक्तवान् यः अस्माभिः सह गन्तव्यः।" "हे कुरुषु श्रेष्ठ, वनं आगत्य त्वं प्रतिज्ञां कृतवान् यः अस्माभिः सह गन्तव्यः, हे जननाथ। एकं क्षणं दत्त्वा, हे राजन्, तव मुखं पश्येयम्।" एवं विलप्य, सा महतीं मूर्च्छां प्राप्य भूमौ पतिता, यथा वनमध्ये शिकारैः आहतः मृगः। सर्वे पाण्डवाः, युधिष्ठिरं अग्रणीं कृत्वा, वेदपरायणाः, पितरं समीपं आगत्य भूमौ मूर्च्छिताः। पाण्डुपादौ आलिङ्ग्य, पाण्डवाः विलपयन्, "हन्त, नष्टाः स्म, पितः! हन्त, अनाथाः स्म!" इत्यादि। "त्वया विहीनाः, हे महात्मन्, कथं वयं बालाः जीवेम? विश्वनाथस्य पुत्राः अपि, अधुना अनाथाः स्म।" "एकेन क्षणेन, हे महराजन्, जगतः विचित्रता पश्य; नास्ति अन्यः कोऽपि राजपुत्रः अस्मद्वत् दुर्भाग्यवान्, हे भारतवंशधर।" "तव मृत्युम्, हे राजन्, राज्यनाशं च कारणं कृत्वा, सर्वे पाण्डवाः महतीं विपत्तिं प्राप्ताः।" "किं कुर्मः, हे राजन्? किं कर्तव्यम्? कृपया अनुग्रहं दर्शय।" "तव महत् तपसा, हे राजन्, अस्मान् प्राप्तवान्; अहं गर्वं त्यक्त्वा वनं गतः, स्वयं भिक्षां कृतवान्।" "वन्यैः शाकैः, मूलैः, फलैः च अस्मान् पोषितवान्; ये पितरः महत्त्वं इच्छन्ति, ते पुत्रान् त्वद्वत् कामयन्ते।" "त्रिविधस्य पुरुषार्थस्य फलम् इच्छन्, तस्य कालः अधुना आगतः; हे राजन्, त्वं न गन्तव्यम्, हे भारतवंशधर, तद् फलम् अनुपभुञ्ज्य।" एवं पितरं प्रति उक्त्वा, भीमः अपि विलपयत्। "भारतवंशः, यदा नष्टः, तदा पाण्डुना पुनः स्थापितः; यदा सः वनं गतः, तदा राज्यं नष्टं, निरक्षत्रं जातम्।" "पुनः क्षत्रियः गणः निष्कासितः, पाण्डुपञ्चपुत्रैः पुनः स्थापितः; एतत् श्रुत्वा अनुमोद्य, त्वं अधुना गन्तव्यम्, हे शंकर।" "कठोरं तपः कृत्वा, त्वं प्राप्तः, हे भारतश्रेष्ठ।" "तथापि महत् सिद्धिफलम्—सेवा आदि—न प्राप्तम्; नापि पूर्वं प्राप्तम्, दशरथस्य इव।" एतद् उक्त्वा, द्वौ यमौ दुःखितौ विलपितुम् आरभेताम्। "अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी; धर्मस्य उत्तमं फलम् मम; यद् विधेयम्, तत् निश्चितं सम्पद्यते—हे माद्री, मा मां वारय।" "अत्रैव पतिं गन्तुं इच्छामि, यः मृत्युपथं गतः; त्वं उत्थाय, एतत् त्यक्त्वा, एतान् बालान् रक्ष।" "पुत्रान् प्राप्त्वा, कृतार्था, वीरपत्नीभावं अधुना इच्छामि।" "एकैव पतिं अनुगच्छामि, यः गतः; अहं कामैः न तृप्ता—हे ज्येष्ठे, अनुमतिं दत्तुं अर्हसि।" "माम् उपगम्य, भारतश्रेष्ठः कामेन क्लान्तः; कथं तस्य कामं यमसदने छेदयामि?" एवं, शोकविह्वलाः कुन्ती, माद्री, पाण्डवाः, ऋषयः, गन्धर्वाश्च पाण्डुं विलपयन्ति, तस्य पादयोः पतित्वा, अश्रूणि मुमुचुः, दुःखेन अभिभूताः।