तत्र तस्मिन्नेव स्थले प्रसन्नः स भगवान् एकवधे प्रयोजनाय तस्मै शूलं दत्तवान्। अरण्यकथापि तत्रैव कथ्यते, यत्र धर्मः स्वपुत्रमन्वगच्छत्। तत्र पाण्डवाः वरानवाप्य पश्य्चिमदिकं प्रति जग्मुः। एष एव तृतीयः ग्रन्थः—अरण्यकपर्व—इति श्रूयते। अस्मिन्पर्वणि द्विशतं चाध्यायानां षट् च नव चाध्यायानां गणना क्रियते। अत्रैव एकादश सहस्राणि षट् च शतानि चतुः च षष्टिः चतुर्दश च श्लोकाः प्रकीर्तिताः। अथ विस्तारतः शृणु विराटपर्वणः वर्णनम्। यत्र पाण्डवाः विराटनगरे समुपेत्य, स्वानि महास्त्राणि श्मशाने महत्यश्वत्थवृक्षे सम्यक् गुह्य न्यधत्त। तत्र स्थलमवलोक्य पाण्डवाः स्वास्त्राणि रहसि निहितवन्तः, ततः नगरं प्रविश्य वेषधराः तत्र वसन्ति स्म। तत्रैव कामवशं प्राप्तचित्तः कीचकः द्रौपदीं याचितवान्, तत्रैव दुष्टः कीचकः भीमसेनेन निहतः। पाण्डवान् अन्विष्य दुर्योधनः सर्वदिशः कुशलान् गुप्तचरान् प्रेषयामास। किन्तु ते गुप्तचराः महात्मनां पाण्डवानां किञ्चिदपि नाशक्नुवन् विज्ञातुम्; तत्र त्रिगर्तैः प्रथमं गोसङ्ग्रामः कृतः। तत्र भीमसेनेन गवां हरणे जातं महद् रोमाञ्चकं युद्धम् अभवत्; तत्र तेन पाण्डवैः विराटस्य गवाः विमुक्ताः। ततः शीघ्रमेव कौरवैरपि गोहर्तुमुद्यमः कृतः। तत्र सर्वे कौरवाः धनञ्जयेन समरे पराजिताः, स च किरीटी वीर्येण गवां पुनराप्तिं कृतवान्। ततः विराटराजः स्वकन्यां उत्तराम् अभिमन्यवे, सुभद्रासुताय शत्रूनां हन्तारं, किरीटिनं सुतां दायाद्यां दत्तवान्। एष एव चतुर्थः महाविराटपर्वणः, यत्रापि महर्षिणा अध्यायसंख्याः कीर्तिताः। अत्र सप्तषष्टिः पूर्णाध्यायाः, द्विसहस्रपञ्चाशत् श्लोकाः च सन्ति। एतान् वेदविदा ऋषिणा अस्मिन्पर्वणि कीर्तितान्। ततः शृणु पञ्चमं पार्वं—उद्योगपर्व। यदा पाण्डवाः उपप्लव्ये स्थित्वा विजयाकाङ्क्षिणः आसन्, तदा दुर्योधनः अर्जुनश्च वासुदेवं उपजग्मतुः। "युद्धे अस्माकं साहाय्यं दातव्यम्" इति याच्यमाने स भगवान् कृष्णः तत्रैव उवाच— "एकस्मिन्पार्श्वे अहम् एव निरायुधः, न युद्धं करिष्यामि, केवलं मन्त्रदर्शी; अपरस्मिन्पार्श्वे सर्वा अक्षौहिणी सेना—कः किमिच्छति?" तत्र मूढधीः दुर्योधनः सेनामवृणोत्, धनञ्जयः तु न युद्धं कुर्वाणं कृष्णं मन्त्रिणं ववृते। मद्रराजः पाण्डवान् प्रति आगच्छन्, सुत्योधनः मार्गे दानेन तम् छलयामास। तं वरदं वरं याचितवान्—"मम साहाय्यं देहि" इति। शल्यः प्रतिज्ञाय ततोऽन्यथा पाण्डवान् प्रति गतः। तत्रैव शान्तभावेन राजा इन्द्रविजयं न्यवेदयत्, पाण्डवैः च पुरोहितः कौरवान् प्रति प्रेषितः। तत्र विचित्रवीर्यस्य पुरोहितवाक्यस्य ग्रहणं, इन्द्रविजयस्य च पुरोहितस्य च गमनं वर्ण्यते। पाण्डवैः सह शममिच्छन् बलवान् धृतराष्ट्रः संजयम् दूतं प्रेषितवान्। यदा वासुदेवपूर्वकाः पाण्डवाः श्रूयन्ते स्म, तदा धृतराष्ट्रः चिन्तायुक्तचित्तः निशां जाग्रन् व्यतीतवान्। तत्र विदुरः बहुविधं हितं वचः धृतराष्ट्राय प्राज्ञाय न्यवेदयत्। तथैव शोकाकुलस्य राज्ञः, मनः संतप्तस्य, सनत्सुजातेन आत्मविद्या परमा उपदिष्टा। प्रभाते राजसभा मध्ये संजयः वासुदेवार्जुनयोः ऐक्यम् अवोचत्। तत्र करुणया महाबुद्ध्या च युक्तः कृष्णः शममिच्छन् स्वयम् नागसाह्वयाख्यां पुरीं गत्वा संधिं कर्तुमागतः। तत्र दुर्योधनराज्ञा कृष्णस्य शमयाचनस्य प्रत्याख्यानं वर्ण्यते, स च उभयोः हितमिच्छन्। अत्र दम्भोद्भवकथा, महात्मनः मातलेः वरयाचनं, गालवमुनिकथा, विदुलायाः पुत्रे उपदेशः च वर्ण्यते। कर्णदुर्योधनादीनां पापकृत्यं विज्ञाय योगेश्वरः कृष्णः तद् राज्ञः प्रति प्रकाशयामास। तत्र कृष्णः कर्णं रथमारोप्य बहुविधैः उपायतः सम्बोधयामास, किन्तु स स्नेहवशात् तं न शृणोत्। हस्तिनपुरात् उपप्लव्यं प्रति गत्वा हरिः पाण्डवेषु यत्कृतं सर्वं न्यवेदयत्। तस्य वचनं शृत्वा, हितं विचिन्त्य, शत्रुघ्नाः सर्वे युद्धाय सम्यक् व्यवस्थिताः। ततः हस्तिनपुरात् पुरुषाः, अश्वाः, रथाः, गजाश्च युद्धाय निर्गता, तेषां संख्यायाः वर्णनं कृतम्। तत्र राजा उलूकं दूतम् पाण्डवान् प्रति प्रेषयामास, यः युद्धपूर्वं तेषां सन्देशं न्यवेदयत्। रथिनां महारथिनां च गणना, अम्बाकथा चात्र वर्ण्यते। एवं पञ्चमं भारतस्य पर्व बहूनि घटनानि वहति, इति।