यदिह दृश्यते, चरं स्थावरं वा, इदं सर्वं जगत् कल्पान्ते पुनः संह्रियते। यथा ऋतुषु, अयनचिह्नानि नानारूपाणि यथाक्रमं दृश्यन्ते, तथा युगादौ भूतभावाः प्रादुर्भवन्ति। एवं अनादिनिधनं चक्रं, भूतसमवायहेतुं, नित्यमेव लोके प्रवर्तते, यस्य न कश्चन आदिः, न च नाशः। त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि, त्रयस्त्रिंशद् शतानि, त्रयस्त्रिंशच्च देवाः—एवं संक्षेपेण तेषां सृष्टिरिहोच्यते। दिवःपुत्रः बृहद्भानुः चक्षुः, आत्मा, प्रभाकरः; स एव सविता, ऋचीकः, अर्कः, भानुः, रविः च प्रज्वलनः। विवस्वतः सर्वे पुत्राः विख्याताः, तेषां कनिष्ठः मनुः; तस्य पुत्रः देवभृत्, यः सुभ्राटिति कथ्यते। सुभ्राटः त्रयः पुत्रान् उत्पादयामास—दशज्योतिः, शतज्योतिः, सहस्रज्योतिश्च—ते सर्वे प्रजावन्तः, विद्वांसः च। दशज्योतेः महात्मनः दशसहस्रपुत्राः, शतज्योतेः पुत्राः तस्य दशगुणाः। सहस्रज्योतेः पुत्राः पुनः तेषां दशगुणाः; तेषां वंशेभ्यः कुरवो यदवो भरताश्च समुत्पन्नाः। ययातेरिक्ष्वाकोः, सर्वेषां च नृपर्षीणां वंशाः प्रववृधुः, विस्तीर्णाः, नानारूपाः च। सर्वाणि भूतस्थानानि, त्रिविधं गुह्यम्, वेदाः, ज्ञानयुक्तं योगः, धर्मार्थकामाः च—एतानि सर्वाणि मुनिः दृष्टवान्। धर्मार्थकामसम्पन्नानि शास्त्राणि, लोकाचारनियमाश्च—एतत्सर्वं मुनिना दृष्टम्। भरतवंशस्य नीतिः, तस्य विस्तारः, आख्यानानि व्याख्यानानि, परम्पराः च—एतत्सर्वं अत्र कथितम्, ग्रन्थलक्षणानि चोक्तानि। अधुना संक्षेपेण इतिहासः कथ्यते, ततः विस्तारतः। मुनिः एतत् महत् ज्ञानं विस्तीर्णं कृत्वा, पुनः संक्षिप्य चकार; यतः पण्डिताः लोके संक्षेपं विस्तारं च प्रियतरे। केचन मनोः प्रारम्भे भारतं पठन्ति, अन्ये आस्तीकात्, पुनरपरे विद्वांसः उपरिचरात् आरभन्ते। केचित् समाहृतज्ञानसमूहान् प्रकाशयन्ति, अन्ये व्याख्यायां निपुणाः, अपराः पाठे निपुणाः। तपसा ब्रह्मचर्येण व्यासः एतद् पुण्यं सनातनं इतिहासं रचयामास, अनन्तं वेदं विभाग्य। पराशरस्यात्मजः, ब्रह्मर्षिः, दृढव्रतः, मातुः निवेदनेन, गाङ्गेयस्य च प्रार्थनया—विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे, कृष्णद्वैपायनः, महाबलः, त्रीन् कौरवान् अग्नित्रयवत् उत्पादयामास। धृतराष्ट्रं, पाण्डुं, विदुरं च जनयित्वा, स मुनिः पुनः तपोवनं प्रतिजगाम। तेषां जातानां, वृद्धानां, परमं स्थितिं प्राप्तानां च, महर्षिः भारतं लोकेषु प्रवोचत्। जनमेजयेन पृष्टः, सहस्रैः ब्राह्मणैः सहितः, स समीपस्थितं शिष्यं वैशम्पायनं उपदिदेश। ततः वैशम्पायनं सभायाम् उपविष्टं, यज्ञविरामेषु पुनः पुनः प्रेरयन्, भारतं श्रावयामास। व्यासः कुरुवंशस्य विवरणं, गांधार्याः धर्मनिष्ठां, विदुरस्य बुद्धिं, कुन्त्याः स्थैर्यं च विस्तारतः अवोचत्। दिव्यः मुनिः वासुदेवस्य महत्त्वं, पाण्डवानां सत्यशीलतां, धृतराष्ट्रपुत्राणां दुष्टतां च वर्णयामास। एतद् भारतं, उपाख्यानैः सहितं, श्रोतव्यं ज्ञेयञ्च परमं भारतं—शतसहस्रश्लोकानां पुण्यकृतां महाकाव्यम्। सः भारतसंहितां चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकैः अकथयत्; उपाख्यानवर्जितं तद् भारतमिति पण्डिताः विदुः। ततः स मुनिः पञ्चाशद्ध्यधिकाध्यायसंक्षिप्तमपि चकार, सर्वपर्वणां वृत्तान्तानां सूचीमध्यम्। एतत् उत्तमं आख्यानं निर्माय, द्वैपायनः भगवान्, शिष्यान् कथमिदं शिक्षयेत् इति चिन्तयामास। तस्य द्वैपायनस्य चिन्तां विज्ञाय, भगवाञ्छ्रेष्ठो ब्रह्मा, लोकगुरुः, स्वयमेव तत्र आगतः। मुनिम् आलोक्य, तस्य प्रीत्यै, लोकानां च हिताय, विस्मितः, कृताञ्जलिः, प्रणम्य तस्थौ। सर्वैः मुनिगणैः परिवृत्य, स उपवेशनं व्याहरत्। तस्मिन् परमस्वर्णासने, ब्रह्मा उपाविशत्; तदासन्ने वासुपुत्रः अपि उपविवेश। अनुज्ञातः ब्रह्मणा, परमेशेन, कृष्णः, सन्तुष्टः, शुद्धस्मितः, तदासने समीपे उपाविशत्। तेजस्वी सः ब्रह्माणं परमेश्वरं प्रत्युवाच—“भगवन्, मया एष महाकाव्यः कृतः।” “हे ब्रह्मन्, वेदगुह्यं, यच्चान्यदपि मया स्थाप्यते, वेदानां च विस्तारः, शाखाः, उपनिषदः च मया विनिर्मिताः।” “इतिहासपुराणयोः उत्पत्तिः, लयः च, त्रिकालः च—अतीतं, वर्तमानं, भविष्यदिति—मया व्यवस्थितम्। जरामरणभयव्याधिसत्त्वासत्त्वानि, धर्मस्य नानारूपाणि, आश्रमलक्षणानि च मया व्यवस्थितानि। चातुर्वर्ण्यव्यवस्था, समस्तपुराणानि, तपः ब्रह्मचर्यं, पृथिव्याः, सोमस्य, सूर्यस्य च धर्माः मया विनिर्मिताः।” एवं महर्षिः व्यासः, त्रैलोक्यहिताय, धर्मसंवर्धनाय, सर्वं ज्ञानराशिं ग्रन्थरूपेण लोकाय प्रदत्तवान्।