अरुन्धत्या इव पत्निषु या तपसा कृशस्तना जाता, तस्यामेव मम पुत्रः श्वेतकेतुरुत्पन्नः, महातपस्वी, वेदवेदाङ्गविद्, मातृपितृशुश्रूषायामनिरतः, लोकप्रसिद्धः, सत्यवादी, दयालुश्च। अहं तु वृद्धः, दुर्बलदृष्टिः, भार्यया सह पुत्रविहीनः, धनार्थी, पितृऋणात् अप्रमुक्तः, द्वितीयां पत्नीं न कदापि स्वीकृतवान्। तव या धर्मपत्नी, सदाचारसम्पन्ना, कुलीनश्च, सन्तानोत्पत्तये योग्येति मत्वा तामहं गृहीत्वा सन्तानार्थं इच्छामि—क्षमस्व। एवं वचनं उक्त्वा स वृद्धः, मन्ददृष्टिः, दुर्बलाङ्गः, दण्डमाश्रित्य, मृगाक्षीं वल्कलाजिनवसनामुपेत्य समीपमगात्। स द्विजः स्वकार्यनिष्ठः, तां श्रेयसीमिति मन्ये, यद्यपि सा अन्यत्र चित्तवृत्तिः, एवं मातरं पितरं च साक्षात् श्वेतकेतुः पश्यन्, तत्रैवेदमभवत्। स ब्राह्मणः तां हस्ते गृहीत्वा "गच्छाम" इत्युक्त्वा, तस्मिन्नह्नि श्वेतकेतुः क्रोधसंरक्तः सञ्जातः। मातरं बलात् नीयमानां दृष्ट्वा, तपसा दीप्ततेजाः श्वेतकेतुः सोढुं न शशाक। स मातरं हस्तेन गृहीत्वा ब्राह्मणं प्रति जगाद—"दुष्ट ब्राह्मण, मम मातरं पतिव्रतां मुञ्च।" मम पिता ब्रह्मर्षिः, क्षमावान्, वेदवित्, शापानुग्रहसमर्थः, महाव्रतान्वितः, तथापि मौनं स्थितः। मम माता विशेषतः संयमशीला, पतिसंनिष्ठा, तपसा पुष्टा, सदाचारभूषिता। अतः ब्राह्मण, सावधानः सन्, मातरं मम मुञ्च, सा तवापि माता इव। एवं श्वेतकेतुः पुनः पुनः ‘मुञ्च’ इति याचमानः सन्, स ब्राह्मणोऽवज्ञया राजा इवोक्तवान्—"श्वेतकेतु, अहं वृद्धः, दुर्बलदृष्टिः, सन्तानार्थी; तव पिता त्वया पुत्रेण पितृऋणात् मुक्तः, हे काश्यप। अहं तु अप्रमुक्तऋणः, वृद्धः, अनिष्टकामः; कः मे कन्यां दास्यति? अतः, त्वदीयां भार्यां सन्तानयोग्यां मुञ्च, महातपस्विन, एकेनैव पुत्रेण सन्तुष्टो भूत्वा पुनः तव मातरं दास्यामि।" एवं श्रुत्वा, श्वेतकेतुः लज्जया क्रोधं निगृह्य, पितरं क्रुद्धं दृष्ट्वा, पिता तमुवाच—"मा क्रुध्य, पुत्र; एष सनातनधर्मः। सर्वासु जातिषु स्त्रियः पृथिव्यां अनियमिता आसन्। यथा गावः रक्ष्यन्ते, तथा स्त्रियः स्वजातिषु रक्ष्यन्ते; कुलेषु अपि ताः प्रमादं न कुर्वन्ति। यदा तु ऋतुकालः आगच्छति, पतिं न परित्यजन्ति।" तथापि श्वेतकेतुः एष धर्मः न शशाक सोढुं। ततः स श्वेतकेतुः एष मर्यादा पुमांसं स्त्रीणां च पृथिव्यां स्थापयामास, मानवानां मध्ये, न तु अन्येषां प्राणिनाम्। ततोऽभ्यागतकालात् एषा मर्यादा स्थितेति श्रूयते—अद्यप्रभृति या भार्या पतिं त्यजति, स पापं भवति। स पापः गर्भघातसमः, दुःखदः च; अद्यापि विरक्तक्रोधाः धर्ममेतं पालयन्ति। उत्तरदेशेषु, कुरुपुङ्गव, एषः प्राचीनो धर्मः महर्षिभिः पाल्यते, पूज्यते च। या पत्नी कन्या पतिव्रता च, तामनुयान्ति चेत्, स एव पापं पृथिव्यां भवति। या पत्नी पत्या सन्तानार्थं नियोजिता, न तदनुष्ठाति, सा दोषं प्राप्नोति; एवं प्राचीनकाले एष मर्यादा बलात् स्थापिताऽभूत्। उद्दालकस्य पुत्रेण धर्मात्मना श्वेतकेतुना, सौदासेन च, एष नियमः सन्तानोत्पत्तौ स्थापितः। मदयन्ती अपि वसिष्ठमृषिं गत्वा, तस्मात् अश्मकं पुत्रं प्राप, इति श्रूयते। सा पतिं तुष्टुमिच्छन्ती तथा चकार; त्वमपि, पद्मलोचने, स्वस्य जन्मनः यथातथ्यं जानासि। कृष्णद्वैपायनात् अपि, कुरुवंशवृद्धये, एवं कृतमिति; अतः सर्वं विचिन्त्य, त्वं धर्म्यममम वचः कुरु, कल्याणिनि; ऋतुकाले पतिः पतिव्रतायाः स्वामी भवति। एष धर्मः धर्मज्ञैः उक्तः, नातिक्रमणीयः; अन्यत्र कालविशेषे स्त्री स्वातन्त्र्यं लभते। एवं प्राचीनः धर्मो लोके प्रवदन्ति; धर्मो वा अधर्मो वा, पत्नी पतिसंयुक्ता भवेत्। वेदविदः अपि वदन्ति—यत् पतिः वदति तत् कार्यं, विशेषतः पुत्रकामेन पतिना स्वयम् अलभ्यमानेन। यथा अहम् अपि पुत्रदर्शनकामः अस्मि; एष, रक्तनखः, पद्मपत्रकरः, शोभनाङ्गी— त्वां तुष्टुमिच्छन्, नमस्कृत्य, ब्राह्मणस्य तपसा, मम आज्ञया, सुतान् धर्मसम्पन्नान् उत्पादय; तव कृते, विशालनितम्बिनि, पुत्रवतां गतिं प्राप्नुयाम्। एवमुक्ता कुन्ती, सुशोभना, पतिसंनिष्ठा, पाण्डुं विजिगीषुं प्रत्युवाच। भारतश्रेष्ठ, एष स्त्रीषु महानधर्मः—एकदा तुष्टः पतिः पुनः तुष्टव्यः, इति; शृणु, महाबाहो, यत् त्वां हर्षयिष्यति। कन्याकाले पित्र्गृहे स्थित्वा, अतिथिसत्काराय नियोजिता, तत्र अहं एकं तीक्ष्णव्रतमृषिं सेवितवती।