श्रूयतां धर्मस्य यथार्थं तत्त्वं, यद् पुरातनैः धर्मविद्भिः महात्मभिः दृष्टम्। अहं ते तद् वक्ष्यामि, तत्त्वेन शृणु। पुराकाले, सुश्रोणि, स्त्रियः स्वच्छन्दाः आसन्—यत्र इच्छेयुः, तत्र गच्छन्त्यः, स्वतन्त्र्येण वर्तमाना। तासां स्त्रीणां, सुमध्यमे, यौवनमुपेत्य पतिं स्वयमेव गृह्णाति, तत्र किञ्चिदधर्मः नासीत्; एष धर्मः तदा प्रवृत्तः। अद्यापि, पशुषु जातानि प्राणिनः, रागद्वेषवर्जिताः, तम् एव प्राचीनं धर्मं अनुवर्तन्ते। सः धर्मः, यः प्रामाण्येन स्थापितः, महर्षिभिः पूज्यते; उत्तरेषु कुरुषु, सुमध्यमे, अद्यापि सः सदा पूज्यते। एषः सनातनो धर्मः स्त्रीणां हिताय प्रवर्तितः। यथा अग्निः काष्ठैः न तृप्यति, समुद्रः अपि नद्यः न तृप्ताः; मृत्युः सर्वैः प्राणिभिः न तृप्यति, तथा स्त्रियः पुरुषैः न तृप्यन्ति। एवं स्त्रीणां कामः सर्वेषु पुरुषेषु प्रवर्तते; तासां, सुमुखि, नास्ति काचित् प्रतिषिद्धा सङ्गमः। पुत्रः वा पौत्रः वा भ्राता अपि वा—यदा स्त्री कञ्चन पुरुषं रहसि पश्यति, तदा तस्या गर्भः चञ्चलः भवति। एषा स्त्रीणां स्वाभाविका वृत्तिः, शुभे, किमपि बाह्यकारणं नास्ति; किन्तु लोके, सुमुखि, एषा रीति दीर्घं कालं न स्थितवती। कस्मात्, केन च, कदा च एषा रीति प्रतिष्ठिता इति मम वचः शृणु। एकः महान् ऋषिः आसीत्—उद्दालक इति नाम, यथा श्रुतम्। तस्य पुत्रः आसीत्—श्वेतकेतुः ऋषिः; स एव श्वेतकेतुः एषां धर्माणां स्थितिम् अकरोत्। तस्य क्रोधेन किमर्थं एतत् कृतम्, इति मम वचः शृणु, कमललोचने। श्वेतकेतुः पितुः, देवी, घोरं तपः अकरोत्; ग्रीष्मे पञ्चाग्नि व्रतं, वर्षासु विविक्ते आकाशे स्थित्वा। शिशिरे, सः महातपस्वी उद्दालकः, स्वपत्नी सह जले स्थित्वा, नियमेन, संयमेन च, तपः अकरोत्। तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः तं सेवाम् अकरोत्; तदा कश्चित् वृद्धः ब्राह्मणः, शिरःपाण्डुरः, तत्र आगतः। तं दृष्ट्वा, ऋषिः तुष्टः अभवत्, विधिवत् सत्कृत्य, स्वागतवचनैः, पाद्येन, सान्त्वनवाक्यैः च, तं पूजयामास, भारत। तं च, सः वन्यैः शाकैः, मूलैः, फलैः, अन्यैः च वन्यैः भोज्यैः, अतिथिं क्षुधार्तं तृप्तिं ययौ। विश्रान्तः सः ब्राह्मणः ऋषिं उपगम्य पप्रच्छ—"महर्षे उद्दालक, सत्यं वद, मा अनृतं ब्रूहि।" "एषः बालः, ऋषिपुत्रः, विशेषेण सुन्दरः; मम मतिः, एषः तव पुत्रः—किं त्वं स्वार्थं सम्पादितवान्?" इति। उद्दालकः प्रत्युवाच—"मम पत्नी, विप्र, कुशिकस्य कन्या; सा केवलं मम पतिव्रता, सदा मयि निष्ठिता। सा अरुन्धत्याः सदृशी, तपसा कृशस्तनी; तस्यां जातः श्वेतकेतुः, मम पुत्रः, महातपस्वी। सः वेदवेदाङ्गवित्, मम शिक्षायाम् अन्वितः, लोकव्यवहारे कुशलः, सर्वेभ्यः प्रसिद्धः, सत्यवादी, दयालुः च।" "अहं वृद्धः, दुर्बलदृष्टिः, पत्न्या सह पुत्ररहितः, वित्तं शोधयन्; न च पितृऋणात् विमुक्तः, न च द्वितीयां भार्यां कदापि गृह्णीतवान्। तव पत्नी, सदाचारसम्पन्ना, कुलीन्या, गर्भधारणाय योग्या; तामहं गृह्णीयाम्, क्षमस्व।" एवं उक्त्वा, सः वृद्धः, दुर्बलाङ्गः, दण्डं समाश्रित्य, मृगाक्षीं वल्कलाजिनवस्त्रां स्त्रीं उपसृत्य, तां श्रेष्ठां मन्यमानः, स्वकार्यार्थं तां गृहीत्वा, श्वेतकेतुः साक्षात् तस्याः मातरं पितरं च पश्यन्, तत्र स्थितः। द्विजः तां हस्तेन गृहीत्वा, "आगच्छाव" इति उक्त्वा, तस्मिन्न् क्षणे श्वेतकेतुः क्रोधेन संविग्नः अभवत्। मातुः तादृशं बलात् नयनं दृष्ट्वा, श्वेतकेतुः, तपसा दीप्तः, सोढुं न शशाक। मातरं हस्तेन गृहीत्वा, श्वेतकेतुः उवाच—"दुष्ट ब्राह्मण, मम मातरं, पतिव्रतां, मुञ्च!" मम पिता ब्रह्मर्षिः, क्षान्तः, वेदविद्, शापानुग्रहयोः समर्थः, महाव्रती, तथापि तु मौनम् आस्थितः। तस्य भार्या, मम माता, विशेषेण संयमसम्पन्ना, पतिव्रता, तपसा दृढा, सदाचारयुक्ता। "ब्राह्मण, कृपया मम मातरं मुञ्च, या तवापि माता सदृशी।" इति श्वेतकेतुः पुनः पुनः प्रार्थयन्, "मुञ्च" इति उक्त्वा, ब्राह्मणः, राजन्, मृदुभिः वाक्यैः प्रत्युवाच—"श्वेतकेतु, अहं वृद्धः, दुर्बलदृष्टिः, पुत्रार्थी च; तव पिता त्वया, पुत्रेण, पितृऋणात् मुक्तः, कश्यप। अहं तु न पितृऋणात् मुक्तः, वृद्धः, कामरहितः; कः मे कन्यां दास्यति, यौवनम् उपेताम्?" "एषा तव भार्या, उत्तमा गर्भधारणाय, मम दत्तां कुरु, महातपस्विन्; एकस्मिन् पुत्रे तृप्तः स्याम्, ततो मातरं ते दास्यामि।" इति। एतत् श्रुत्वा, श्वेतकेतुः लज्जया क्रोधं निगृह्य, पितरं क्रुद्धं दृष्ट्वा, पिता श्वेतकेतुम् उवाच—"मा क्रुधः, पुत्र; एषः सनातनः धर्मः। सर्वेषां वर्णानां स्त्रियः पृथिव्यां असंयता आसन्।" "यथा गावः रक्ष्यन्ते, तथा स्त्रियः स्वजातिषु; तथा कुलेषु, ताः कदापि प्रमादं न कुर्वन्ति।" "परंतु, ऋतुकाले प्राप्ते, पतिं न परित्यजन्ति।" तथापि, ऋषिपुत्रः श्वेतकेतुः, एतं धर्मं न शशाक स्वीकर्तुम्।