कुन्ती राजानं प्रति दुःखेन व्याकुला अभवत्। सा उवाच, “हे राजन्, तव वियोगात् मम दुःखमिदं प्राप्तम्। अद्यप्रभृति अहं कुशशय्यायाम् शयिष्ये, दुःखेन संतप्ता, केवलं तव दर्शनस्य चिन्तनाय समर्पिता।” पुनः सा विलपन्ती उवाच, “हे पुरुषसिंह, आत्मानं दर्शय, मामाज्ञापय, यद्यपि अहं दुःखिता, हे नराधिप, विषण्णा दुःखार्ता च विलपामि।” सा पुनः पुनः विविधानि शब्दानि विलपन्ती मृतदेहं आलिङ्ग्य, अश्रुपरिप्लुतया वाचा, इदं वचनं अवदत्। “उत्तिष्ठ, सौम्य, गच्छ, अहं तवात्र वरं ददामि। त्वया अहं सुतान् जनयिष्यामि, हे सुहासिनी, त्वया। हे सुन्दरी, तव शय्यायाम्, चतुर्दशे वा अष्टमे वा दिवसे, स्नानानन्तरं, त्वया मया सह संयोगः कर्तव्यः।” तया एवमुक्ता सा पतिव्रता स्त्री पुत्रकाम्या तद्वचनं यथावत् अन्वगच्छत्। तेन मृतदेहेन सा स्त्री शाल्ववंशस्य त्रीन् पुत्रान् मद्रवंशस्य चत्वारः पुत्रान् अजनयत्, हे भारतश्रेष्ठ। एवं, हे भारतश्रेष्ठ, त्वमपि तपस्योगबलात् मयि पुत्रान् जनयितुं समर्थः। एवं तया उक्तः राजा पुनः तां स्त्रीं धर्मज्ञः धर्मनिष्ठं वचनं अब्रवीत्। “यथा त्वया उक्तं, हे कुन्ती, पुरातने काले व्युषिताश्वः तथैव अकरोत्, सौभाग्यवती, स देवतुल्यः आसीत्। अधुनाहं धर्मस्य तत्त्वं वक्ष्यामि, शृणु; तं प्राचीना ऋषयः दृष्टवन्तः, धर्मज्ञाः महात्मनः। पूर्वे काले, हे सुहासिनी, स्त्रियः अनियमिताः आसन्, यत्र इच्छन्ति तत्र गन्तुं स्वतन्त्राः। तासां स्त्रियः, हे सुन्दरी, यौवनं प्राप्त्वा पतिं गृह्णन्ति, धर्मो नासीत्; स धर्मः पुरातनः। अद्यापि, पशुरूपिणः प्राणी, रागद्वेषविवर्जिताः, तं धर्मं अनुवर्तन्ते। स धर्मः शास्त्रप्रतिष्ठितः महर्षिभिः पूज्यः; उत्तरेषु कुरुषु अद्यापि स पूज्यते, हे तन्वङ्गि, स नित्यधर्मः स्त्रीणां हितकरः। अग्निः काष्ठेन न तुष्यति, समुद्रः नद्या न तुष्यति, मृत्युर्न सर्वैः प्राणिभिः तुष्यति, स्त्रियः न पुरुषैः तुष्यन्ति। एवं स्त्रीणां कामः सर्वेषु पुरुषेषु प्रवर्तते; स्त्रीणां, हे सुहासिनी, न निषिद्धः संयोगः अस्ति। पुत्रः, पौत्रः, भ्राता वा — स्त्री यदा पुरुषं एकान्ते पश्यति, तस्याः गर्भः प्रवर्तते। एषा स्त्रीणां स्वाभाविकी वृत्तिः, बाह्यहेतुना न उत्पन्ना; परंतु एषः धर्मः लोके दीर्घकालं न स्थितः। शृणु, केन कदा च किमर्थं एषः धर्मः स्थापितः; एकः महर्षिः आसीत्, नाम्ना उद्दालकः। तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः नाम्ना ऋषिः आसीत्; स श्वेतकेतुः धर्मं अकरोत्। शृणु, कम् कारणं क्रुद्धः तेन धर्मः स्थापितः। श्वेतकेतुर्माता-पिता तपः अचरन्; ग्रीष्मे पञ्चाग्निव्रतं अकरोत्, वर्षासु व्योम्नि स्थितः। शीतकाले तया सह वारिणि स्थितः, उद्दालकः महातपस्वी, संयमेन, एकाग्रता च तपः अकरोत्। तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः तं सेवाम् अकरोत्; तदा कश्चित् ब्राह्मणः वृद्धः, श्वेतकेशः, आगच्छत्। तं दृष्ट्वा, ऋषिः तुष्टः अभवत्, शास्त्रानुसारं सत्कारं अकरोत् — स्वागतवचनं, पाद्यं, मधुरवचनं च, हे भारत। तं अपि शाकैः, मूलैः, फलैः, अन्यैः वन्यैः खाद्यैः सत्कृत्य, अतिथिं क्षुधातृषाश्रमविपरीतं महर्षिः सत्कृतवान्। विश्रान्तः स ब्राह्मणः ऋषिं उपसंगम्य पप्रच्छ — “हे महर्षे उद्दालक, सत्यम् वद, न मिथ्या ब्रूहि। “एषः बालः ऋषिपुत्रः विशेषेण सुन्दरः; तव पुत्रः इति मन्ये — वद, किम् तव कार्यं सिद्धम्?” “मम पत्नी, हे विद्वन्, कुशिकस्य कन्या, केवलं मयि निष्ठा, सदा पतिव्रता।” “अरुन्धत्याः सदृशी पत्निषु, तपसा कृशस्तना; तया श्वेतकेतुः पुत्रः जातः, महातपस्वी।” “स ब्राह्मणः वेद-विद्यायाम् निपुणः, मम शिक्षायाम् निष्ठः, लोकवृत्ते कुशलः, सर्वेषु प्रसिद्धः, सत्यवादी, दयालुः।” “अहं वृद्धः, दृष्टिहीनः, धनार्थी, पत्नी सह पुत्रहीनः; पितृऋणात् न मुक्तः, द्वितीयां पत्नीं न गृहीतवान्। तव पत्नी, सदाचारवती, योग्यवंश्या, पुत्रोत्पत्त्यर्थं योग्याः; तां गृहीतुं इच्छामि — क्षमस्व।” एवमुक्त्वा, बुद्धिमान् वृद्धः, दृग्विकलः, दण्डेन अधिष्ठितः, मृदुशरीरः, मृगनयनीं वल्कलाजिनधारिणीं स्त्रीं उपगच्छत्। स द्विजः स्वकार्याय तां सर्वश्रेष्ठां मन्यते, यद्यपि तस्या मनः अन्यत्र आसीत्; एतत् श्वेतकेतुर्मध्ये, मातापितरौ साक्षात्, अभवत्। ब्राह्मणः तां स्त्रीं हस्तेन गृहीत्वा उवाच — “यामः”; तस्मिन्नेव क्षणे श्वेतकेतुः क्रोधपरायणः अभवत्। मातरं बलात् नीयमानां दृष्ट्वा, श्वेतकेतुः तपोबलसम्पन्नः तं न सहनं शशाक। मातरं हस्तेन गृहीत्वा श्वेतकेतुः उवाच — “दुष्टब्राह्मण, मम मातरं पतिव्रतां विसृज।” “मम पिता ब्राह्मर्षिः, धैर्यवान्, वेदविद्, शापानुग्रहयोः समर्थः, महाव्रतस्थः, तथापि मौनं धारयति।