अत्रैव सरस्वत्याः स महान् संवादः तर्ख्यमहर्षिणा सह कथितः, ततः पश्चात् मत्स्यकथा अपि निवेदिता। मार्कण्डेयेन यः पुराणः श्रुतः, स अपि अत्र वर्ण्यते, तथा इन्द्रद्युम्नस्य कथा, अङ्गिरसः स्मरणं च। अत्रैव पतिव्रतायाः कथा अङ्गिरससमाख्याता, द्रौपद्याः सत्यभामया सह संवादः अपि निवेदितः। पुनः पाण्डवाः द्वैतवनं आगच्छन्, तत्र गवां हरणकर्म विस्तरेण वर्ण्यते, यत्र सुयोधनः गन्धर्वैः बद्धः। स मूढः सुयोधनः अपहृतः सन् अर्जुनेन विमुक्तः, अत्रैव धर्मराजस्य स्वप्ने मृगदर्शनं कथ्यते। ततः पुनः पाण्डवाः उत्तमं काम्यकवनं प्रतिनिवृत्ताः, तत्र बृहिद्रौणिकायाः कथा विस्तारतः वर्ण्यते। अत्रैव दुर्वासस्य कथा, जयद्रथेन द्रौपद्याः आश्रमात् अपहृतिः अपि निवेदिता। तत्र भीमः वातरन्युः तं शीघ्रं अनुययौ, महाबलः भीमः तं पञ्चकेशं चकार। अत्र रामायणस्य विस्तीर्णा कथा वर्ण्यते, यत्र रामः स्ववीर्यं दर्शयित्वा रावणं संग्रामे हत्वा विजयी अभवत्। अत्र सावित्र्याः कथा, इन्द्रेण कर्णकुण्डलयोः मोक्षः अपि वर्ण्यते। तत्र तुष्टेन इन्द्रेण तमेकवधाय शक्तिः दत्ता, अरणिकथा अपि यत्र धर्मः स्वपुत्रं अन्वगच्छत्। तत्र वरान् प्राप्य पाण्डवाः पश्चिमदिशं जग्मुः; अयं तृतीयः ग्रन्थः, आरण्यकपर्व इति कथ्यते। अत्र द्विशतं अध्यायानां गणना, षट् च नवत्यधिकं च अध्यायानां निर्दिष्टम्। अस्मिन्नेव पर्वणि एकादशसहस्राणि षट् च षष्टिरधिकानि चतुश्चत्वारिंशत् श्लोकाः प्रतिपादिताः। अधुना विराटपर्वस्य विस्तारतः शृणु। पाण्डवाः विराटनगरे प्राप्ताः सन्तः, स्वमहास्त्राणि श्मशाने महत्यशमीद्रुमे निगूढवन्तः। तत्र तद्वृक्षस्थानं दृष्ट्वा पाण्डवाः शस्त्राणि गूढवन्तः, ततः वेषं परिवर्त्य नगरं प्रविश्य तत्र वसन्तः। तत्र कीचकः कामवशं गतः द्रौपदीं प्रार्थयामास, तत्रैव दुष्टः कीचकः भीमसेनेन निहतः। पाण्डवान् अन्वेष्टुं राजा दुर्योधनः कौशलयुक्तान् चरान् सर्वदिक् प्रेषयामास। ते चराः महात्मनां पाण्डवानां किंचिदपि न विविदुः; तत्र त्रिगर्तैः विराटस्य प्रथमं गवां हरणं कृतम्। तत्र महद् रोमहरषणं युद्धं जातम्; गवः अपह्रियमानाः सन्तः भीमसेनेन उद्धृताः। एवं पाण्डवैः विराटगवः विमुक्ताः, शीघ्रं कौरवैः अपि गवां हरणाय यत्नः कृतः। तत्र सर्वे कौरवाः अर्जुनेन संग्रामे पराजिताः; किरीटी वीर्येण गवः पुनरानीयाः। ततः विराटः स्वकन्यां उत्तराम् किरीटिने अभिमन्यवे, शत्रुसूदनाय, स्नुषां ददौ। एषः चतुर्थः महाविराटपर्व इति निर्दिष्टम्; अत्रापि परमर्षिणा अध्यायानां गणना कृता। अत्र सप्तषष्टितमे अध्यायाः सन्ति; श्लोकानां संख्या द्विसहस्रपञ्चाशत् इति शृणु। इमे सर्वे वेदविदा मुनिना अस्मिन् पर्वणि कीर्तिताः; अनन्तरं पञ्चमं उद्योगपर्व शृणु। पाण्डवाः उपप्लव्ये स्थिताः सन्तः विजयाकाङ्क्षिणः, दुर्योधनः अर्जुनश्च वासुदेवं उपजग्मतुः। "युद्धे अस्माकं साहाय्यं दातव्यं" इति उक्ते, तत्र कृष्णः प्राज्ञः वाक्यमुवाच। "एकस्मिन् पक्षे अहम् एव निरायुधः, न युद्धं करिष्यामि, केवलं मन्त्रदातृत्वेन; अपरस्मिन् पक्षे सम्पूर्णा अक्षौहिणी सेना—कः किम् इच्छति?" इति। तदा दुर्मतिः दुर्योधनः सेनाम् अचिनोत्; धनञ्जयः तु युद्धं अकरिष्यन् अपि कृष्णं मन्त्रिणं चकार। मद्रराजः पाण्डवान् प्रति आगच्छन् सन्, सुयोधनेन मार्गे दानैः विप्रलभ्य, तेन वरदेन वरः याचितः—"मम साहाय्यं दत्तव्यम्" इति। शल्यः प्रतिज्ञाय, ततः पाण्डवान् प्रति गतः। तत्र शान्तिपूर्वकं राजा इन्द्रविजयं कथयामास, पाण्डवैः च पुरोहितः कौरवान् प्रति प्रेषितः। तत्र विचित्रवीर्यस्य पुरोहितस्य वाक्यं स्वीकृत्य, इन्द्रविजयः पुरोहितस्य च यात्रा वर्ण्यते। पाण्डवैः सह शमं इच्छन्, धृतराष्ट्रः संजयम् दूतं प्रेषयामास। पाण्डवानां वासुदेवमुख्यानां श्रवणे, धृतराष्ट्रः चिन्तार्णवमग्नः रात्रिम् अचिन्तयत्। तत्र विदुरः विविधानि हितानि वचनानि प्राज्ञाय धृतराष्ट्राय उक्तवान्। तथैव सनत्सुजातः शोकाकुलस्य राज्ञः आत्मविद्यां परां प्रवेदयामास। प्रभाते राजसभायाम् संजयः वासुदेवार्जुनयोः ऐक्यं न्यवेदयत्। तत्र करुणया महता ज्ञानसम्पन्नः कृष्णः स्वयम् शमकाम्यया नागसाह्वयाख्यां पुरीं सन्ध्यर्थं अगच्छत्। एवं कृत्स्नं कथेयं महाभारतस्य कृत्स्नार्थं, यथाक्रमं श्लोकानां च अध्यायानां च संख्या मुनिना निर्दिष्टा।