भद्रा पुत्ररहितत्वेन महता शोकेन संतप्ताभवत्, नरशार्दूल, सा दुःखिता विललाप। धर्मिष्ठापि स्त्री पतिविहीना पूर्णा न भवति; या पतिसंयोगं विना जीवति, सा न जीवति, केवलं दुःखमेव अनुभवति। क्षत्रियश्रेष्ठ, स्त्रीणां पतिवियोगात् मरणं श्रेयः; अहं तव मार्गमनुसरितुमिच्छामि, अनुग्रहं कुरु, मां त्वया सह नय। एकमपि क्षणं त्वां विना जीवितुं न शक्नोमि; राजन्, प्रसादं कुरु, शीघ्रं मां गृहीत्वा गच्छ। त्वं यत्र यास्यसि, मृदु वा कठिनं मार्गं स्यात्, अहं पृष्ठतः त्वामनुगमिष्यामि, न कदापि निवर्तिष्ये। छायेव सदा त्वां शुश्रूषमाणा, तव प्रीत्यर्थं हितार्थं च नित्यं प्रवृत्ता भविष्यामि। अद्य प्रभृति, राजन्, त्वद्वियोगेन दुःखानि हृदयं शोषयिष्यन्ति, कमललोचन। नूनं दैवदोषात् मम सखीभ्यः पृथक् कृतास्मि; तस्मात् त्वत्तोऽपि ममायं वियोगः प्राप्तः। या स्त्री पतिवियोगेन क्षणमपि जीवति, सा दुःखिता, राजन्, नरके वसन्तीव दारुणा भवति। पूर्वजन्मसु पतिसंयोगवियोगाः मया कृताः, तस्मात् अद्य दुःखमिदं पापकर्मफलोत्थम्। हे राजन्, त्वद्वियोगेन मेदं दुःखमुपस्थितम्; अद्याहं कूशशय्यायां शयिष्ये दुःखिता, केवलं तव दर्शनाय प्रवृत्ता। नरशार्दूल, दुर्मनाः दुःखिता च यथा आज्ञापयसि मां, तव दीनां विलपन्तीं, तव दर्शनं कुरु। सा पुनः पुनः विविधैरुपायैः विलपन्ती, तं मृतदेहमालिङ्ग्य, कण्ठगद्गदया वाचा, इदं वचनमुवाच— "उत्तिष्ठ सौम्य, गच्छ, अहं तवात्र वरं दास्यामि; त्वया मम पुत्राः भविष्यन्ति, सुमुखि। त्वं स्वशय्यायामेव, चतुर्दश्यां वा अष्टम्यां वा स्नात्वा, मया सह संयोगं कुरु।" एवं उक्ता सा पतिव्रता स्त्री पुत्रकाम्या यथोक्तं तद्वचनं समाचकार। तेन मृतशरीरेण सा स्त्री शाल्ववंशे त्रीन् पुत्रान्, मद्रवंशे चत्वारः पुत्रान् अलभत, भारतश्रेष्ठ। एवं, भारतश्रेष्ठ, त्वमपि तपःयोगबलात् मय्यपि पुत्रानुत्पादयितुं समर्थोऽसि। इत्येवं तया उक्तः स राजा तां स्त्रियमुत्तरं पुनः धर्मयुक्तं धर्मज्ञं वाक्यमुवाच। "एवमेव, कुन्ति, प्राचीनकाले व्युषिताश्वेन कृतं यथोक्तं त्वया, शुभे; स देवसमः आसीत्। सत्यं धर्मस्य तत्त्वं वक्ष्यामि—शृणु; पूर्वे महर्षयः धर्मज्ञा आत्मदर्शिनः तद् दृष्टवन्तः। प्राचीनकाले, सुमुखि, स्त्रियः अनियता आसन्, स्वेच्छया यत्रकुत्रापि गन्तुं स्वतन्त्राः। तासां स्त्रीणां, रूपयौवनं प्राप्य, पतिग्रहणं धर्म्यं नाभवत्; तद् तदा धर्मः आसीत्। अद्यापि, पशुस्वभावेन जातानि प्राणी, रागद्वेषरहिताः, तं प्राचीनधर्मं अनुवर्तन्ते। एष धर्मः प्रमाणे प्रतिष्ठितः, महर्षिभिरपि पूज्यते; अद्यापि उत्तरकुरुषु स नित्यधर्मः स्त्रीणां हिताय प्रतिष्ठितः। अग्निर्दारुभिः न तृप्तः, नापि समुद्रः सरित्भिः; मृत्युः सर्वैः प्राणिभिः न तृप्तः, न च स्त्रियः पुरुषैः। एवं स्त्रीणां कामः सर्वेषु पुरुषेषु प्रवर्तते; स्त्रीणां नास्ति निषिद्धः संगः, सुमुखि। पुत्रे, पौत्रे, भ्रात्रे वा, स्त्री यदा कञ्चन पुरुषं रहसि पश्यति, तदा तस्याः गर्भो प्रवर्तते। एष स्त्रीणां स्वभावः, शुभे, न बाह्यहेतुकृतः; परं लोके, सुमुखि, स धर्मः दीर्घकालं न स्थितः। मत्तः विस्तरेण शृणु, केन कथं च स धर्मः स्थापितः; महानृषिः उद्दालकः नाम आसीत्, यथाश्रुतम्। तस्य पुत्रः श्वेतकेतुरिति ऋषिः आसीत्; स एव श्वेतकेतुः धर्मं स्थापयामास। शृणु, पद्मलोचने, को हेतुः स क्रोधात् कृतवान्। श्वेतकेतोरपिता, देवी, घोरं तपः आचरति स्म; ग्रीष्मे पञ्चाग्निव्रतम्, वर्षासु व्योम्नि स्थित्वा। शिशिरे, सः महातपाः उद्दालकः, स्वपत्नी सह जलमध्यस्थः, नियमेन समाधिना तपः आचरति स्म। तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः तं सेवते स्म; तदा कश्चित् वृद्धः ब्राह्मणः, श्वेतकेशः, आगतः। तम् दृष्ट्वा, ऋषिः प्रीतिमान् सः विधिवद् सत्कारं चकार—आतिथ्यवाक्यैः, पाद्येन, मधुरया च वाचा, भारत। तं वन्यशाकैः, मूलैः, फलैः, अन्यैः च वन्योपहारैः सत्कृत्य, क्षुधात्रश्रमक्लान्तं तं अतिथिं महर्षिः पूजयामास। विश्राम्य, स ब्राह्मणः ऋषिं समीपमुपेत्य पप्रच्छ—"महर्षे उद्दालक, सत्यं ब्रूहि, मा मिथ्यं वद। एष बालकः मुनिसुतः, विशेषेण सुन्दरः; मन्ये तव पुत्रः—किं त्वया कार्यं सिद्धम्?" "मम पत्नी, विप्र, कुशिकदुहिता; सा मयि एव नित्यं प्रवृत्ता, सदा पतिव्रता।