देवाः स्वयं च ब्राह्मणर्षयः स्वयमेव तस्य राज्ञः व्युषिताश्वस्य यज्ञकर्माणि सम्यक् सम्पादयामासुः। स राजा व्युषिताश्वः मनुष्येभ्यः अधिकं तेजसा विराजमानः बभूव। यथा शिशिरान्ते सूर्यः सर्वाणि भूतानि अतिशेते, तथा स राजा सर्वान् अन्यान् नृपतीन् विजित्य, महत् तेजः समन्वितः, भूयो भूयो विराजते स्म। व्युषिताश्वः महायशाः सर्वदिग्विजयी, अश्वमेधमहाक्रतौ पूर्वस्यां दिशि, उत्तरस्यां, पश्चिमायां, दक्षिणायां च नृपतीन् विजित्य स्वं प्रभावं प्रकटयामास। दशगजबलसम्पन्नः स राजा लोकप्रसिद्धिम् अवाप, ये च पुराणविदः, ते तस्य कीर्तिं गायन्ति स्म। कुरुश्रेष्ठ, तस्य व्युषिताश्वस्य यशः यदा मनुष्येषु सम्यक् प्रवर्धितम्, स पृथिवीं समुद्रपर्यन्तां विजित्य अधिपः बभूव। स पितेव स्वपुत्रान् सर्वान् वर्णान् सम्यक् रक्षितवान्; स यजमानः महायज्ञैः विप्रेषु धनानि वितरति स्म। अनन्तानि धनानि सम्पाद्य, स राजा महायज्ञान् अकुरुत; बहु सोमं सुत्वा, अनेकेषु सोमयागेषु भागं अकरोत्। तस्य भार्या काक्षीवती नाम भद्रा इत्याख्याता, मनुष्येषु सौन्दर्ये अप्रतिमा, मह्यर्थ्या बभूव। श्रूयते, तौ उभौ परस्परम् इच्छन्तौ बभूवतुः; स राजा तया सह कामेन तृप्तः सन्, व्याधिना पीडितः अभवत्। अल्पेनैव कालेन, यथा सूर्यः अस्तं गच्छति, तथा स राजा लोकान् त्यक्तवान्; तस्य निधनकाले पतिव्रता भार्या शोकात् मूर्च्छिता बभूव। न पुत्रं सुतं लब्ध्वा, नरश्रेष्ठ, सा भद्रा अतिदुःखिता विलप्यती बभूव। सा स्त्री, धर्मेण परमपुण्या अपि, पतिहीना अधुरा इव; या पतिं विना जीवति, सा न जीवति, दुःखमेव अनुभवति। क्षत्रियश्रेष्ठ, स्त्रियाः पतिहीनायाः जीवितात् मरणं श्रेयः; अहं तव पन्थानं अनुगन्तुम् इच्छामि, अनुग्रहं कुरु, माम् अपि सह गच्छ। एकपि क्षणं त्वां विना जीवितुं न शक्नोमि; त्वं मे प्रसादं कुरु, शीघ्रं माम् अत्रतः नय। त्वामनुगमिष्यामि, मार्गः समः वा विषमः वा, न प्रतिनिवर्तिष्ये; नरव्याघ्र, त्वां गच्छन्तम् अहम् अनुगमिष्यामि। छायेव सदा त्वाम् अनुचरिष्यामि, सदा तव प्रिये, तव सुखाय, तव हिताय, त्वयि नित्यं प्रवृत्ता। अद्यप्रभृति, राजन्, त्वयि विना दुःखानि हृदयं शोषयन्ति, कमललोचन, मां व्याप्नुवन्ति। नूनं मम दुर्भाग्येन मम सख्यः मत्तः पृथक् कृताः; अतः त्वत्तः अपि मम वियोगः प्राप्तः। या स्त्री पतिसंयोगात् वियुक्ता क्षणमपि जीवति, सा दुःखमेव अनुभवति, नरश्रेष्ठ, नरकवासिनीव हि सा। पूर्वजन्मसु मया पतिसंयोगवियोगाः कृताः; इदानीं यदेतत् दुःखम्, तत् पूर्वकृतपापस्य फलम्। त्वत्तः वियोगेन इदं दुःखम् उपस्थितम्; अद्यप्रभृति, कूशशय्यायाम् एव शये, दुःखार्ता, त्वद् दर्शनमेव चिंतयन्ती। दर्शयात्मानं, नरव्याघ्र, आज्ञापय मां दुःखार्तां, दीनां, शोकसमन्वितां, पुरुषश्रेष्ठ, विलपन्तीं माम्। सा एवं बहुधा विलपन्ती, मृतदेहम् आलिङ्ग्य, स्नेहेन कण्ठगद्गदया वाचा, एतद् उवाच। उत्थेहि, सौम्य, गच्छ, अहं तुभ्यं अत्र वरं दास्यामि; तव द्वारा पुत्रान् दास्यामि, सुमुखि। सुन्दरी, तव स्वशय्यायाम्, चतुर्दश्यां वा अष्टम्यां वा स्नात्वा, मया सह संयोगः कर्तव्यः। इति उक्ता सा पतिव्रता स्त्री यथोक्तं चकार, पुत्रकाम्या, तानि वचनानि यथावत् अन्वगच्छत्। तेन, तस्मिन्नेव मृतदेहेन, सा स्त्री शाल्वकुलस्य त्रीन् पुत्रान्, मद्रकुलस्य च चत्वारः पुत्रान् अलभत, भरतश्रेष्ठ। एवमेव, भरतसत्तम, त्वमपि तपसा योगेन च मयि पुत्रान् उत्पादयितुं समर्थः। इति उक्ता सा स्त्री, राजा पुनः ताम् अब्रवीत्, धर्मज्ञानयुक्तानि उत्तमानि वचनानि उवाच। एवमेव, कुन्ति, प्राचीनकाले व्युषिताश्वः यथोक्तं चकार, शुभे, स देवसमः आसीत्। अधुना तव समक्षं धर्मस्य तत्त्वं वक्ष्यामि; शृणु, एतद् ऋषिभिः दृष्टं, धर्मविद्भिः, महात्मभिः। पुरा, सुमुखि, स्त्रियः अनियताः आसन्, स्वच्छन्दगामिन्यः, स्वतंत्राः। तासां स्त्रीणां, रूपे प्राप्ते, पतिग्रहणं अधर्मः नासीत्; स एव तदा धर्मः आसीत्। एतत् धर्मं, सुन्दरी, अद्यापि पशुजातयः, रागद्वेषरहिताः, अनुवर्तन्ते। अयं धर्मः, प्रमाणेन स्थापितः, महर्षिभिः पूज्यते; अद्यापि, सुमध्यमे, उत्तरकुरुषु सः धर्मः मान्यः। अयं सनातनधर्मः स्त्रीणां कल्याणकारकः। अग्निः काष्ठैः न तृप्यति, न च समुद्रः सरित्भिः; मृत्युः सर्वैः प्राणिभिः न तृप्तः, न च स्त्रियः पुरुषैः। एवं स्त्रीणां कामः सर्वेषु पुरुषेषु प्रवर्तते; स्त्रीणां, सुमुखि, नास्ति निषिद्धः संयोगः। पुत्रो वा पौत्रो वा भ्राता अपि वा, स्त्री यदा पुरुषं रहसि पश्यति, तदा तस्याः गर्भः प्रवर्तते। एषा स्त्रीणां स्वभावतः प्रवृत्तिः, सुमुखि, न बहिर्निमित्तेन; परं लोके, सुमुखि, अयं धर्मः न चिराय स्थातुम् अशक्नोत्। कस्य कृतः, कथं च अयं धर्मः, विस्तरेण मम शृणु; उद्दालक इति महर्षिः आसीत्, यथा श्रुतम्।