शरीरविनाशे पित्रृऋणं नश्यति—एषा निश्चितं; किन्तु यदि अन्यानि त्रयाणि अपि विनश्येयुः, आत्मा एव विनश्यति। अतः द्विजश्रेष्ठाः अपत्यार्थं यत्नं कुर्वन्ति, यथा अहम् अपि पितुः क्षेत्रे तेन महात्मना सृष्टः। तस्मात्, मम अस्मिन क्षेत्रे अपि कथं अपत्यं सम्भवेत इति चिन्तयामि। स एव पुत्रप्राप्तेः परमं महत्त्वं न्यवेदयत्, यत् सर्वे धर्माः तेन अतिवर्तन्ते; दुःखकाले नराः, श्रेष्ठाः वा हीनाः वा, पुत्रमिच्छन्ति। धर्मात्मानः उत्तमं सन्तानं कामयन्ते, यः धर्मफलदः भवति; तेन महात्मनां ब्राह्मणानां सभायाम् उपास्य, धर्मज्ञः सत्त्वसम्पन्नं ब्राह्मणं विचिन्त्य, सः रहसि स्वपत्नीं कुन्तीं वाक्यमब्रवीत्—"अस्मिन दुःखकाले, सुतप्राप्त्यर्थं प्रयत्नं कुरु।" अपत्यं धर्मसमेतं लोकेषु मूलमिति विद्वांसः सनातनधर्मवक्ता वदन्ति; यज्ञः कृतः, दानं दत्तं, तपश्च, नियमश्च—एतेषां कर्तुः अपत्याभावे शुद्धिः न स्यात् इति श्रुतम्। एतत् ज्ञात्वा, सः कुन्तीं मधुरस्मिताम् इत्याह—"अपत्यरहितः अहं शुभलोकान् न प्राप्स्यामि इति चिन्तयामि।" "ननु, अपत्यरहितः मरणमेव इच्छामि, न जीवनम्; त्वं एव मम मृगशापस्य रहस्यं जानासि, यथा तेन पापेन कृत्येन अहं सम्पूर्णतः हतः। षडिमे पुत्राः, पृथे, बान्धवाः च उत्तरिणश्च धर्मेण; अन्ये षडपि न बान्धवाः, न उत्तरिणः—तान् शृणु। स्वयम्भूः, नियुक्तः, क्रीतः, पुनर्भूः, कानीनः, स्वैरिणः—एते पुत्राः; दत्तः, क्रीतः, कृत्रिमः, स्वयम्भूः, गूढजः, सत्रिणः, अपसदः—एते अपि पुत्रा इति स्मृतम्।" "पूर्वे वा श्रेष्ठे पुत्रे अभावे, पुत्रस्य अन्वेषणं कर्तव्यम्; दुःखकाले भ्रातृपतिः वा श्रेष्ठात् पुरुषात् पुत्रमिच्छन्ति। स्वसुतात् धर्मसम्पन्नं श्रेष्ठं अपत्यं प्राप्नुवन्ति—एवं मनुः स्वायम्भुवः उक्तवान्। अतः अद्य त्वां याचयामि, यतः अहं स्वसन्तानात् वञ्चितः।" "समानात् वा श्रेष्ठात् अपत्यं वाञ्छनीयं; शृणु, कुन्ति, शारदण्डायिनीसंबन्धं आख्यास्यामि। तव भगिन्याः श्रुतसेनायाः, धर्मात्मनः कैकेयस्य शारदण्डायनस्य भार्या, धर्मज्ञैः पुत्रार्थं उपदिष्टा, सा निशि चत्वरं स्नात्वा, ब्राह्मणं विदुषं तपोधनं च चकार। तत्र पुत्रकामेष्टिं सम्यक् कृत्वा, तेन सह रम्यताम्। तत्रैव सा त्रीन् वीरपुत्रान्—दुर्जयादीन्—अजनयत्; तथा त्वमपि, शुभे, मद्वचनेन ब्राह्मणात् तपस्विनः सुतप्राप्त्यर्थं शीघ्रं यतस्व।" एवं संबोधितायां कुन्त्यां, महाबाहो कुरुनन्दन पाण्डुः तस्यै नृपः पतिः ताम् इत्युवाच। तदा कुन्ती तम् इदम् उवाच—"धर्मज्ञ, त्वं मां एवं न वदेत्, अहं तव पतिव्रता; त्वमेव धर्मतः मयि वीर्यवन्तः पुत्रान् जनयसि। अहं स्वर्गं त्वया सह गन्तुमिच्छामि; सुतार्थं त्वमेव मां सम्प्राप्नुहि। अन्यं पुरुषं मनसा अपि न सम्प्राप्स्यामि; त्वत्तः श्रेष्ठः कः अन्यः?" "धर्मज्ञ, पुरातनं धर्मकथां शृणु, विस्तीर्णनेत्र; तां प्रसिद्धां कथां वक्ष्यामि। पुरा व्युषिताश्वो नाम राजा आसीत्, धर्मात्मा, पुरुवंशवृद्धिकर्ता। यदा स धर्मात्मा राजा महायज्ञं कुर्वन् आसीत्, तदा देवा इन्द्रेण सह, दिव्यर्षयश्च तत्र आगच्छन्। तत्र सोमेन सह इन्द्रः हृष्टः, द्विजातयः च दानानि प्राप्नुवन्।" "तदा देवाः ब्राह्मणर्षयश्च स्वयमेव कर्माणि अकुर्वन्; व्युषिताश्वः नरात् अधिकं प्रभाभिः प्रकाशितः। यथा सूर्यः शिशिरान्ते सर्वाणि भूतानि अतिवर्तते, तथा स राजा सर्वान् नृपतीन् विजित्य, अश्वमेधयज्ञे पूर्वदिगादिकं दक्षिणां च दिशं जित्वा, कीर्तिमान् अभवत्। दशाश्वबलसम्पन्नः स राजा, प्राचीनकथायां कीर्त्यते।" "कुरुश्रेष्ठ, व्युषिताश्वस्य कीर्तिः यदा वृद्धिं गता, तदा स समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं विजित्य, सर्वान् वर्णान् आत्मसुतवत् पालयामास। स यजमानः ब्राह्मणेभ्यः महादानेन धनानि दत्तवान्; अपरिमितं धनं सम्पाद्य, महायज्ञान् अकुर्वन्, बहु सोमं पर्यमृक्षत्।" "तस्य भार्या कक्षिवती, नाम्ना भद्रा, अनुपमा रूपेण; तयोः परस्परं कामः आसीत्। स तया समृद्धकामः, अल्पकाले रोगेण पीडितः, सूर्यस्यास्तमयनिव त्वरया, देहं त्यक्त्वा दिवंगतः। तदा तस्य पत्नी शोकवेगं नितराम् अन्वभवत्।" एवं महाभारते आदिपर्वणि, धर्मस्य, सन्तानस्य, कर्तव्यस्य च गम्भीरः संवादः प्रवृत्तः।