ऋष्यशापेन स्वकर्मविघ्नं ज्ञात्वा, भीष्मः मनसा विचारयामास। तदा गङ्गासुतः, पराशरकन्यायाः—देवकस्य राजर्षेः कन्यायाः—यौवनशालिनीं रूपसम्पन्नां च कीर्तिं श्रुत्वा, तां च स्वयमेव चक्रे। ततः भरतश्रेष्ठः तां कन्यां विदुराय धर्मज्ञाय विवाहाय समर्पयामास। तस्यां च विदुरः कुरुवंशस्य हर्षः, स्वगुणोपमां सन्ततिं धर्मशीलान् पुत्रान् उत्पादयामास। एवं गान्धार्याः शतं पुत्राणां जन्माभवत्, जनमेजय, तस्मात् अधिकः पुत्रोऽपि वैश्यायां धृतराष्ट्रस्य जातः। पाण्डोः कुन्त्याम् मद्र्यां च देवसमाः पञ्च महाबलिनः पुत्राः वंशवृद्धये जाताः। तर्हि, द्विजोत्तम, कथं गान्धार्या शतं पुत्राणां जन्माभूत्? कियत्काले, कियदायुषश्च ते? तथा च, कथं धृतराष्ट्रस्य वैश्यायां पुत्र एकः जातः? कथं च गान्धारी धर्मपतिं लब्धवती? कथं च धृतराष्ट्रः भक्त्या वर्तमाने गान्धार्यां स्वभावं प्रकटयामास? तथा च, पाण्डुः महात्मा शापग्रस्तः सन्, कथं देवैः पुत्रान् प्राप? पञ्च पुत्राः कथं देवसमुत्पन्नाः? इति सर्वं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि, तपस्विन्। एवं सन्दिग्धे काले, द्वैपायनमहर्षिः क्षुधितः श्रान्तश्च आगतः। तं गान्धारी सम्यक् सन्तुष्टवती, तदा व्यासः तस्यै वरं दत्तवान्। साऽपि शतं पुत्रान् पतिसमानान् वरयामास। ततः कालेन सा धर्मदृष्ट्या गर्भमाधत्त। तस्यां गर्भिण्यां, पाण्डुपुत्रः अम्बालिकायाः सुतः शत्रुतापनः, सन्तानार्थं महद् दुःखमपद्यत। गान्धार्या गर्भिण्यां सति, पाण्डुः शोकसमाक्रान्तः, मृगशापदुःखेन स्वकर्माणि सर्वाणि परित्यज्य विलपन्निव स्थितः। स च, विष्वामित्रवत् तपसा सिद्धिं प्राप्य, देहत्यागे चित्तं स्थापयन्, इदं वचनमुवाच—‘मानवः चतुर्भिः ऋणैः पृथिव्यां जायते, सुन्दरी, पितृभ्यः, देवभ्यः, मनुष्येभ्यः, ऋषिभ्यश्च। धर्मज्ञः यः तेषां ऋणानां कालेन मोचयितुं न शक्नोति, स लोकान् न प्राप्नोति—इति लोकविदः वदन्ति। यज्ञेन देवाः, स्वाध्यायतपसा ऋषयः, पुत्रैः पितरः, दयया मनुष्याः तुष्यन्ति। धर्मेण मया ऋषिदेवमनुष्याणां ऋणं मुक्तम्; पितृऋणं तु न मुक्तं, तद् उत्तमं स्मृतम्। देहविनाशे पितृऋणं नश्यति—एषा निश्चिता; अन्येषां नाशे आत्मा नश्यति। तस्मात् द्विजश्रेष्ठाः सन्तानार्थं प्रयत्नं कुर्वन्ति, यथा मम पितुः क्षेत्रे महात्मना सृष्टः अस्मि। एवं मम क्षेत्रे सन्तानोत्पत्तिः कथं स्यात्?’ एवं सुतप्राप्तेः परमं महत्त्वं प्रतिपाद्य, स सर्वधर्मेषु पुत्रसंपादनं श्रेयस्करमिति न्यवेदयत्। आपत्तौ पुरुषाः पुत्रकामाः भवन्ति, श्रेष्ठाश्चापि, हीनाश्चापि। धर्मात्मानः उत्तमपुत्रान् कामयन्ते, धर्मफलप्रदाः; सः धर्मज्ञः ब्राह्मणानां सभायाम् सम्यक् याचयित्वा, गुणसम्पन्नं ब्राह्मणं चिन्तयामास। स एकान्ते कुन्त्यै स्वपत्नीं प्राज्ञां प्राह—‘एषा आपद्, सुतप्राप्त्यर्थं प्रयत्नं कुरु।’ धर्मयुक्तः सुतः लोकेषु प्रतिष्ठा—इति नित्यशास्त्रविदः वदन्ति, कुन्ति। यज्ञः कृतः, दानं दत्तं, तपः तप्तं, नियमः पालितः—एतेषां यः सुतहीनः, स न विशुद्ध्यति इति श्रुतम्। एवं ज्ञात्वा, स सुतहीनत्वेन शुभलोकान् न प्राप्स्यामि इति चिन्तयन्, ‘मरणमेव इच्छामि, न जीवितम्; त्वमेव शापस्य रहस्यं जानासि, मृगशापेन क्रूरकर्मणा अहं सम्पूर्णतया हतः।’ इति प्राह। ‘षड् एते पुत्राः, पृथे, बन्धवः दायादाश्च धर्मशास्त्रतः; षडन्येऽपि न बन्धवो न दायादाः—तांश्च शृणु। स्वयंजातः, नियुक्तः, क्रीतः, पुनर्भूः, कानीनः, स्वयम्क्रिया—एते पुत्राः। दत्तः, क्रीतः, कृत्रिमः, स्वयमागतः, सहोढः, बान्धवः, पौनर्भवः—एतेऽपि। पूर्वस्मिन् श्रेष्ठे वा पुत्रे अभावे, आपत्तौ भ्रातृपतिं वा श्रेष्ठपुरुषात् पुत्रं इच्छेयुः। स्वयमेव बीजेन उत्तमपुत्राः धर्मफलदाः प्राप्यन्ते—एवं मनुः स्वायम्भुवः उक्तवान्। तस्मात् अद्य त्वां प्रेरयामि, यतोऽहमपत्ये विहीनः। समुत्कृष्टात् समाना वा अपत्यं वाञ्छनीयं, कुन्ति, शारदण्डायिनीं प्रति एषा कथा शृणु।’ ‘तव भगिन्यः श्रुतसेना धर्मज्ञा, महाकैकेयेन शारदण्डायनेन पत्या उपयेमे। सा वीरपत्नी, सुतकाम्यया ज्येष्ठया उपदिष्टा, रात्रौ चत्वर्यां भक्त्या स्नात्वा, विद्वांसं ब्राह्मणं वरयित्वा, पुत्रीययज्ञे हुत्वा, तेन सह समागतवती।