देवतानां गन्धर्वाणां अप्सरसोः क्रीडास्थलानि, कुबेरस्य उद्यानानि च तत्र सन्ति—समभूमयः, विषमभूमयः च। महानदीकान्ताराणि, घनपर्वतानि गुहाश्च तत्र दृश्यन्ते; नित्यं हिमाच्छादितप्रदेशाः, यत्र न वृक्षाः, न पशवः, न पक्षिणः वर्तन्ते। केषुचित् स्थलेषु विशालमरूस्थलानि, दुर्गमदुर्गाणि च सन्ति; पक्षिण्यपि तान् न अतिक्रान्तुं शक्नुवन्ति, अन्ये प्राणीः तु कुतः। केवलं वायुः तत्र गच्छति, सिद्धाः, महर्षयः च; तस्मात्, हे राजकुमार, तव पत्न्यः कथं एतं पर्वतराजं अतिक्रान्तुं शक्नुवन्ति? हे भाग्यवान्, अपुत्रस्य द्वारं न दृश्यते। अतः अहं स्वर्गस्य विषये शोकितः अस्मि; अपुत्रः सन्, तव प्रति भाषे—अहं पत्नीसमेतः तीव्रं तपः करिष्यामि, जीवितं परित्यक्तुं उद्यतः। अपुत्रः अपि, घोरकर्मणा स्वर्गं प्राप्नुमि। हे राजन्, दिव्यदृष्ट्या निर्दोषं पुत्रं पश्य, भाग्यनियुक्तं वंशं च; पुरुषसिंह, तं कर्मणा साधय। धीरः, अविचलितः, निर्मलं फलम् आप्नोति; तादृशं फलम् दृष्ट्वा, हे राजन्, यत्नं कर्तव्यं। तपस्विनः वचांसि श्रुत्वा, पाण्डुः चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्। स्वस्य कर्माणि मृगशापेन बाधितानि जानीत्वा, सः मनसि विचारयामास। तदनन्तरं, नदीपुत्रः पराशरकन्यायाः, देवकस्य पुत्र्याः, रूपयौवनसम्पन्नायाः, वार्तां शृणोति। ततः, तां चिन्तयित्वा, भारतश्रेष्ठः तां आनयित्वा, विदुराय विवाहं विधायति। तस्यां विदुरः, कुरुवंशस्य आनन्दः, स्वसदृशगुणयुक्तान् पुत्रान् उत्पादयामास। जनमेजय, ततः गान्धार्याः शतं पुत्राः अभवन्, एकः च शतं अतिशयन्, वैश्यस्त्रियाः धृतराष्ट्रस्य अभवत्। पाण्डोः तु कुन्त्या मद्र्या च, वंशपरम्परायै देवसमानाः पञ्च पुत्राः अभवन्। कथं शतं पुत्राः गान्धार्याः अभवत्, द्विजश्रेष्ठ? कियद् काले, किम् तेषां आयुः च? कथं एकः पुत्रः वैश्यस्त्रियाः धृतराष्ट्रस्य अभवत्? कथं गान्धार्याः, धर्मपत्नी, योग्यं पतिं प्राप्तवती? कथं धृतराष्ट्रः गान्धार्यां भक्त्या वर्तितवान्? कथं महात्मा पाण्डुः, शप्तः सन्, देवात् पुत्रान् प्राप्तवान्? कथं पञ्च महाबलिनः देवात् अभवन्? एतत् सर्वं विस्तरेण वद, तपस्विन्। ततः द्वैपायनः, श्रान्तः, क्षुधितः च, आगच्छत्। गान्धार्या तं प्रसन्नं कृतवती, व्यासः तस्यै वरं दत्तवान्; सैव शतं पुत्रान्, पतिसमानान्, वव्रे। ततः, कालेन, सैव दिव्यदृष्टिसम्पन्नं गर्भं धारयामास। यदा गान्धार्या गर्भं धारयति, तदा पाण्डुपुत्रः अम्बलिकासुतः, शत्रुनाशनः, अपत्ये आकाङ्क्षया महतीं व्यथां प्राप्नोत्। गान्धार्या गर्भिण्या, पाण्डुः शोकाभिभूतः, सर्वाणि कर्माणि त्यक्तवान्, मृगशापात् आत्मन्युपालम्भं कृत्वा शोकायमानः। सः, विश्वामित्रवत् तपसा सिद्धिं प्राप्त्वा, देहत्यागे मनः न्यस्य, इदं वचनं अब्रवीत्—"मनुष्यः भूमौ चतुर्भिः ऋणैः जायते, सुन्दरि—पितृभ्यः, देवभ्यः, मानवभ्यः, ऋषिभ्यः च। धर्मज्ञः यदि तान् काले न विमोचयेत्, लोकान् न प्राप्नोति—इति लोकविदः वदन्ति। यज्ञेन देवाः, अध्ययनतपसा ऋषयः, पुत्रैः पितरः, दयया मानवाः तुष्टाः भवन्ति। धर्मेण अहं ऋषिदेवमानुषेभ्यः ऋणं मुक्तः अस्मि; पितृऋणं तु न मुक्तः, यद् उच्चतमं मन्यते। देहविनाशे पितृऋणं नश्यति—निश्चितम्; अन्येषां विनाशे आत्मा नश्यति। अतः, द्विजश्रेष्ठाः पुत्रोत्पत्त्यर्थं प्रयत्नं कुर्वन्ति, यथा अहं पितुः क्षेत्रे महानात्मना सृष्टः। तस्मात्, मम क्षेत्रे कथं पुत्रः स्यात्?" सः पुत्रप्राप्तेः महत्त्वं सर्वधर्मात् अधिकं उक्तवान्; पुरुषाः, श्रेष्ठाः वा हीनाः वा, आपदि पुत्रं इच्छन्ति। धर्मज्ञः उत्तमं अपत्यं इच्छन्ति, यः धर्मफलप्रदः; ब्राह्मणसभा मध्ये तान् यथायोग्यं विनीत्य, धर्मज्ञः गुणवन्तं ब्राह्मणं चिन्तयामास। सः, कुन्त्याः, पत्न्याः, एकान्ते वचनं अब्रवीत्—"एतस्मिन् आपदि, पुत्रोत्पत्त्यर्थं प्रयत्नं कुरु।" "अपत्यं धर्मसंयुक्तं लोकस्य आधारः—इति शाश्वतधर्मवदः विद्वांसः वदन्ति। यज्ञः कृतः, दानं दत्तम्, तपः कृतम्, नियमः पालितः—एतानि अपत्यरहितस्य शुद्धिकारणि न सन्ति। इति ज्ञात्वा, हे स्मितानना, अहं पश्यामि—अपत्यरहितः शुभलोकान् न गमिष्यामि, अतः चिन्तयामि। अपुत्रः सन्, मृत्युम् इच्छामि, जीवितं न; त्वमेव मृगशापस्य रहस्यं जानासि, यथा क्रूरकर्मणा अहं सम्पूर्णतः पीडितः।