तत्र स महाबलः पाण्डुः परमं तपः समास्थाय सिद्धचराणां सभासु प्रीतिम् अवाप। स ध्यानशीलः विनीतः जितेन्द्रियः स्वबलप्रयत्नेन स्वर्गसाधनाय यतमानः, हे भारत, तत्र स्थितः। केषुचित् भ्रातृवत्, अन्येषु मित्रवत्, कतिपयाः ऋषयः तं पुत्रवत् पालयन्ति स्म। कालान्तरेण निष्कलुषं तपः सम्प्राप्य पाण्डुः ब्राह्मर्षिसदृशः अभवत्, भारतश्रेष्ठ। अमावास्यायां तु तत्र व्रतानुष्ठाने स्थिताः मुनयः ब्रह्मदर्शनकाङ्क्षिणः समवेत्य समुपविविशुः। तेषां निर्गच्छन्तीनां मुनीनां पाण्डुः पप्रच्छ—“कुत्र गच्छथ, उत्तमवक्तारः? ब्रूहि।” तदा ते मुनयः प्राहुः—“ब्रह्मलोकस्य महती सभा, देवर्षिपितृणाम्, तत्र गच्छामः स्वयम्भुवं द्रष्टुम् इच्छन्तः।” तद् वचनं श्रुत्वा पाण्डुः सहसा उत्तस्थौ, महर्षिभिः सह स्वर्गप्राप्तिकामः शतशृङ्गस्योत्तरेण यत्र स्वर्गमार्गः, तत्र गन्तुम् इच्छन्। स पत्निभिः सह प्रस्थितः। तदा तं तपस्विनः ऊचुः—“वयं उत्तरोत्तरं पर्वतान् अतिक्रम्य गच्छामः। अस्मिन् रम्ये पर्वते बहूनि दुःसाध्यानि देशानि दृष्टवन्तः, यत्र शतशः विमानानि विहरन्ति, गीतनादैः प्रतिनादितानि। तत्र देवगन्धर्वाप्सरसां क्रीडावनानि, कुबेरस्य उद्यानानि, समानि विषमाणि च दृश्यन्ते। महतीः नदीकण्ठाः, गुहाश्च सघनाः, श्वेतपर्वतानाम् अचलानि, यत्र न वृक्षः, न पशुः, न पक्षिणः। केषुचित् स्थलेषु महान्ति मरुस्थलानि, अन्यत्र दुर्गमाणि दुर्गाणि, यानि न पक्षिणोऽपि अतिक्रान्तुम् शक्नुवन्ति, किं पुनर् अन्ये प्राणी। एषु देशेषु केवलं वायुः, सिद्धाः, महर्षयः च गच्छन्ति; तव पत्न्यः कथं गच्छेयुः, राजन्? हे भाग्यवन्त, अपुत्रस्य मार्गो न दृश्यते। अतः अहम् अस्मिन्नेव स्वर्गे दुःखितः अस्मि; अपुत्रोऽहम्, तेन वदामि, अहम् अपि भार्यया सह तीव्रं तपः चरिष्यामि, प्राणत्यागाय उद्यतः। अपि च, अपत्यं विना, घोरकर्मणा स्वर्गम् आप्नोयाम्। राजन्, दिव्यदृष्ट्या निर्दोषं पुत्रं पश्य, भाग्यनियोजितं वंश्यं, पुरुषर्षभ, कर्मणा तद् साधय। धीरः पुरुषः अशुद्धफलम् अप्राप्य, शुद्धं फलं लभते; तस्मात्, राजन्, यत्नं कर्तुम् अर्हसि।” एवं तैः तपस्विभिः उक्तं श्रुत्वा पाण्डुः चिन्तायाम् अविशत्। स मृगशापेन स्वकर्मनिरोधं विज्ञाय मनसा विचारयामास। एतस्मिन्न् अन्तरे गङ्गासुतः महर्षिः पराशरकन्यायाः देवकस्य कन्यायाः रूपयौवनसम्पन्नायाः वार्ताम् अचिन्तयत्। ततो भरतश्रेष्ठः तां वव्रे, विदुरस्य विवाहाय तां न्ययोजयत्। तस्यां विदुरः कुलनन्दनः स्वसदृशैः सदाचारगुणैः युक्तान् पुत्रान् उत्पादयामास। ततो जनमेजय, गान्धार्यां शतं पुत्राः अजायन्त, एकः चापि तदधिकः पुत्रः वैश्यायां धृतराष्ट्रस्य जातः। पाण्डोः कुन्त्यां मद्र्यां च पञ्च महाबलाः पुत्राः देवसमानाः वंशवृद्धये अभवन्। कथं गान्धार्याः शतं पुत्राः जाताः, द्विजोत्तम? कियद् वासः, कियत् च तेषां दीर्घायुः? कथं च एकः पुत्रः वैश्यायां धृतराष्ट्रस्य जातः? कथं च गान्धारी धर्मपत्नी योग्यं पतिं प्राप? कथं च धृतराष्ट्रः भक्त्या युक्तायाः गान्धार्याः प्रति आचारं अकरोत्? कथं च महात्मा पाण्डुः शप्तोऽपि देवपुत्रान् अलभत्? कथं पञ्च पुत्राः देवसमुत्थानाः जाताः? इदं सर्वं विस्तारतः वद, तपोधन। एवं पृष्टे महर्षिः द्वैपायनः क्षुधितः क्लान्तश्च तत्र आगतः। गान्धार्या तं तुष्टाव, व्यासः तस्यै वरं ददौ; सा शतं पुत्रान् पत्युः तुल्यान् वव्रे। ततः सा समये गर्भं धारयामास दिव्यदृष्टिसंपन्नम्। तस्यां गर्भिण्यां गान्धार्यां, पाण्डुपुत्रः अम्बालिकायाः सुतः शत्रुतापनः सन्तानकाङ्क्षया महद् दुःखम् आप। गान्धार्या गर्भिण्यां, पाण्डुः शापदुःखेन सर्वकर्माणि परित्यज्य आत्मन्य् एव शोचन् अवसन्नः अभवत्। स तपसा सिद्धिम् आप्नुत, पृथिव्यां विश्वामित्रवत्, देहत्यागे चित्तं स्थापयित्वा इदं वचनम् अब्रवीत्—“मानवः चतुर्भिः ऋणैः सह जायते, सुन्दरि—पितृभ्यः, देवेभ्यः, मनुष्येभ्यः, ऋषिभ्यश्च। धर्मज्ञः कालेन तेषु ऋणेषु मुक्तिं न लभते चेत्, स लोकान् न प्राप्नोति—इति लोकविदः वदन्ति। यज्ञेन देवाः तुष्यन्ति, स्वाध्यायतपसा ऋषयः, पुत्रैः पितरः, दयया च मनुष्याः। धर्मेण अहम् ऋषिदेवमानुष्येभ्यः मुक्तः अस्मि; न तु पितृऋणात्, तद् हि श्रेयः स्मृतम्।