सदा वनवासिनः शान्त्यनुष्ठानपरः अहं त्वया पीडितः, तस्मात्, अनागसः अपि, तवापि अहं हानिं करिष्यामि। यः काममोहाभिभूतः अन्यस्य प्रति क्रूर्यं करोति, तस्य आयुः संयोगकाले समाप्तिं यास्यति। अहं किंडम ऋषिः नाम्ना, तपसा शुद्धः, मानुषेषु लज्जामन्वितः, मृगस्वरूपे मैथुनं आचरं आसीत्। मृगत्वं प्राप्त्वा, अन्यैः मृगैः सह घनवनं विचरन्, तव ब्रह्महत्या दोषः नास्ति, यतः त्वया अज्ञानेन हननं कृतम्। मृगस्वरूपधारी कामाभिभूतं मां हत्वा, मूढ, त्वं अपि एवं फलं प्राप्स्यसि। प्रिया-संयोगं प्राप्त्वा, काममोहाभिभूतः, त्वं अपि एवं अवस्थां प्राप्य, पितृलोकं गमिष्यसि। जीवनान्ते, प्रिया-सहितः यदा त्वं यास्यसि, तदा यमपुरं गमिष्यसि, यः सर्वेभ्यः दुस्तरः; किन्तु, उत्तमबुद्धे, तव प्रिया, भक्त्या, तत्र त्वां अनुगमिष्यति। यथा त्वं सुखमास्वादयन्तं मां दुःखं प्राप्तवान्, तथा सुखं प्राप्त्वा त्वं अपि दुःखं प्राप्स्यसि। एवं उक्त्वा, महान् शोकाभिभूतः, स मुनिः प्राणान् त्यक्तवान्; पाण्डुः अपि शोकग्रस्तः, क्षणेन जीवनं त्यक्तवान्। तं मृतं समीपगच्छन्, राजा, स्वजनमिव, पत्न्या सह, शोकसन्तप्तः, विषण्णः विलपितवान्। धिक्, कुलोत्पन्नाः अपि, कर्मणः कारणात्, मनसः असंयमेन, कामजालेन मोहिताः, दुरवस्थां गच्छन्ति। मम पिता, बाल्याद्धर्मनिष्ठः, जीवनान्तं प्राप्तवान्; श्रुतम्, कामस्य कारणात्। तस्य राज्ञः, यः कामवशं गतः, क्षेत्रे, कृष्णद्वैपायनः ऋषिः, संयमिनां श्रेष्ठः, मां प्रत्यक्षं उत्पादितवान्। अद्य, अस्मिन विपत्तौ, मम मनः अधमं जातम्, देवैः परित्यक्तम्, मृगं धावन्तं। बन्धनं महदुपद्रवः, तस्मात् मोक्षं अन्वेष्टुम् निश्चितवान्; पितुः अव्ययम् आचारम् अनुसरिष्यामि। तपस्याम् अवस्थितः, एकैकस्य वृक्षस्य अधः एकदिवसं वत्स्यामि। मुनिवत्, मुण्डितशिराः, कुटीषु धूलिलिप्तः, भिक्षाटनं कृत्वा, शून्यगृहेषु वत्स्यामि। वृक्षमूलनिवासी, सर्वं प्रियत् अप्रियत् त्यक्त्वा, न शोचन् न हर्षन्, निन्दास्तुत्ये समः। निराशः, अननत् नमः, द्वन्द्वातीतः, निरुपधिः; न कञ्चन उपहसन्, न कदापि कुपितः। सदा प्रसन्नमुखः, सर्वभूतहिते रतः, न कञ्चन हिंसिष्यामि, चलाचलचतुर्विधे। सर्वजीवेषु समदृष्टिः, स्वसुतवत्, एककाले दशपञ्चदशगृहात् भिक्षां याचेत्। भिक्षा न लभ्येत, तदा अनाहारः, अल्पं लभ्येत तदा अल्पं खादेत, पूर्वं लब्धं समाप्त्य न पुनः याचेत। अभावेनापि, इच्छया, अन्यगृहात् सप्तभिः पूरयेत; लाभालाभयोः समः महातपस्वी। यदि एकं हस्तं वर्धकी छिन्द्यात्, अन्यं चन्दनलेपितं, तयोः न दुःखं न सुखं मन्येत। न जीवं इच्छन् न मृत्युम्; न जीवने लिप्तः न मृत्युः द्वेष्टि। सर्वे कर्माणि, यानि जीवने सम्पद्यन्ते, सर्वं परित्यक्त्वा, निमिषवत् स्थिरः। तासु अस्थिरावस्थासु, सर्वेन्द्रियकर्माणि त्यक्त्वा, धर्मार्थौ परित्यक्त्वा, आत्मा सर्वदोषवर्जितः। सर्वपापात् विमुक्तः, सर्वपाशात् मुक्तः, न कस्यचित् वशः, स्वभाववत् वायुः। एवं नित्यं चरन्, एतत् पथं अनुवर्तमानः, शरीरं धारयिष्यामि, निर्भयः, मार्गे स्थितः। न दुःखमार्गं चरिष्यामि, स्वबलहानौ शोचन्, न स्वधर्मात् विचलिष्यामि, वीर्यहीनः। यः, सम्मानितः अपमानितः वा, जीविकां कामेन यच्छन्, अन्यान् श्वदृष्ट्या पश्यन्, श्वपथं चरति। एवं उक्त्वा, शोकाभिभूतः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, राजा कुन्तीमद्रीं वीक्ष्य, ताभ्यां अभाषत्। कौसल्या, विदुरः मन्त्री, राजा बान्धवैः सह, सत्यवती, भीष्मः, राजपुरोहिताः—महात्मानः ब्राह्मणाः, सोमपाः, व्रतानिष्ठाः, नगरस्य वृद्धाः ये अस्माकं संरक्षणे वसन्ति—सर्वेभ्यः पाण्डोः वनगमनं ससम्मानं विज्ञाप्यताम्। पतिसंन्यासनिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा, कुन्तीमद्री च तदनुकूलं वचनं ऊचतु। अन्याः आश्रमाः सन्ति, भारतश्रेष्ठ, यत्र वयं वसुमः; विचार्यतां, कथं वयं पतिसंयुक्ताः तपः चरिष्याम। धर्मफलस्य प्राप्त्या, शरीरत्यागे अपि, त्वमेव नः स्वामी, स्वर्गे अपि न संशयः। इन्द्रियसंयमं कृत्वा, पतिसंलोकनिष्ठे, सर्वकामसुखं त्यक्त्वा, वयं तपः चरिष्याम। यदि त्वं वयं त्यजसि, तदा अद्यैव वयं जीवनं त्यजेम, न संशयः। यदि तव निश्चयः धर्मानुकूलः, तदा अहम् अपि पितुः पथं अनुवर्तिष्यामि, न विचलिष्यामि। एवं, महाभारतस्य अयं प्रसंगः संस्कृतन्यायेन, शान्तिपरः, धर्मनिष्ठः, दुःखसन्तप्तः, पाण्डुं परिवारं च, तपः, मोक्षमार्गं, पत्न्यः च, धर्मनिष्ठां प्रतिज्ञां च दर्शयति।