पूर्वं ये कुरुक्षेत्रस्य राज्यं धनं च जिगृहुः, तान् नागपुरसिंहेन पाण्डुना करदायिनः कृताः। ततः समागताः सर्वे राजानः मन्त्रिणश्च, नागरिकजनपदाश्च, हृष्टमनसः सन्तः, एवं वचोऽब्रुवन्। भीष्मपुरोगमाः सर्वे तं प्रति निर्गत्य, आगच्छन्तं पाण्डुं सम्यक् समागताः; नागपुरनिवासिनश्च, दीर्घं मार्गं ययुः, तं प्रीत्या प्रत्यग्रहीषुः। ते तत्र विविधसमृद्धिं ददृशुः, यानैः बहुभिः नीतां, नानारत्नसमाकीर्णां, उच्चावचानि च रत्नानि। हस्त्यश्वरथगोमकटीषु, उष्ट्राजाविषु च, निःसन्तानं धनराशिं कौरेयाः भीष्मसहिताः ददृशुः। स पाण्डुः कौशल्यायाः प्रीतिं संवर्धयन्, पितुः पादौ प्रणम्य, नागरिकजनपदान् यथार्हं पूजयामास। रिपुराज्यानि निगृह्य स्वकार्यं सम्पाद्य, भीष्मः प्रत्यागतः; सः पुत्रं परिष्वज्य, हर्षाश्रूणि मुमोच। शतशङ्खदुन्दुभीनां महाशब्देन, सर्वनागरिकान् हर्षयन्, हस्तिनपुरं प्रविवेश। धृतराष्ट्रानुज्ञया, पाण्डुः स्वबलसंपादितं धनं भीष्माय सत्यवत्यै च मातरं च न्यवेदयत्। पाण्डुः विदुरायापि तद् धनं प्रेषयामास, स धर्मात्मा स्वमित्राणि धनैः तर्पयामास। ततः, हे भारत, सत्यवतीं भीष्मं कौशल्यां च, पाण्डुना जितरत्नैः तुष्टाः कृताः। माता कौशल्या, अतुलबलसम्पन्नं पुत्रं परिष्वज्य, इन्द्रविजये शचीव, प्रमोदं लेभे। पाण्डोः पराक्रमविजयैः महादानैः च, धृतराष्ट्रः शतश्वमेधमहायज्ञान् अकरोत्। कुन्तीमद्रीसहितः, भारतश्रेष्ठ, पाण्डुः नित्यं वनवासिनः अभवत्। राजगृहाणि सुखशय्याश्च परित्यज्य, सः नित्यं वने वसन्, मृगयायां प्रवृत्तः। दक्षिणे हिमवत्प्रस्थे रम्ये, गिरिकूटेषु, महाशालवनान्तरेषु च, पाण्डुः विचरामास। सः कुन्तीमद्रीसहितः वने विराजमानः, इन्द्र इव द्वाभ्यां करिभ्याम्। पाण्डुं खड्गधनुर्बाणपाणिं, सुवर्मणावरणं, दिव्यास्त्रविद्यायुक्तं, पत्नीसहितं वने वसन्तं दृष्ट्वा, वनवासिनः मन्यन्ते—"एष देवः" इति। धृतराष्ट्राज्ञया, पुरुषाः नित्यं तत्पराः, पाण्डोः सर्वकामान् वनेऽपि उपनिन्युः। स महद् मृगव्यालसंकुलं वनं गत्वा, मृगयूथपं मैथुनरतं ददर्श। ततः पाण्डुः तौ मृगौ, पञ्चभिः शीघ्रैः तीक्ष्णैः सुवर्णपक्षैः बाणैः विव्याध। स राजा, तपोबलसम्पन्नस्य मुनिपुत्रस्य, मृगरूपिणोः दम्पत्योः, मैथुनसंयुक्तयोः, तौ एव बाणैः आहतौ। स मुनिः, मृगीसंयुक्तः, मानुषं वाक्यम् उच्चारयन्, क्षणेन भूमौ पतितः, दुःखार्तः विललाप। यः ज्ञानवांश्च अपि, कामक्रोधावबद्धचित्तः, पापेषु प्रवृत्तिं न करोति, क्रूर्यां वर्जयति। धर्मश्च न बुद्धिं जयति, बुद्धिश्च धर्मं जयति; विपर्यये दुःखानि पश्यति पण्डितः। हे भारत, कथं ते मनः चञ्चलम् अभवत्, यः धर्मनिष्ठे कुलोत्पन्नः, कामलोभाभिभूतः अधुना जातः? शत्रुघ्नविधिः पशुवधविधिः इति स्मृतं; अतः, मा माम् पशुवद् अपराधिनं मन्यस्व। पशूनां वधः प्रकाशेन विधिना धर्मस्मृतः; स एव नृपाणां धर्मः—किं मां विगर्हसे? अगस्त्यऋषिः यज्ञे, मृगान् वनान्तरे हत्वा, सर्वेषां देवतानां यथाविधि अभिषिञ्चत्। धर्ममूल्येन किं मां विगर्हसे? अगस्त्यकर्मणा, तव मृगवधः अनुमोदितः। नृपाः शत्रुषु हेतुमन्तः एव बाणान् सृजन्ति; यथाकालं शत्रोः अवसादः वधाय प्रशस्यते। प्रमत्तं चाप्रमत्तं च, विवृतं च, बलवता, तीक्ष्णशस्त्रैः निहन्यते—किं मां विगर्हसे? नृपश्रेष्ठ, आत्मनः कृते पशुवधं न विगर्हे; किन्तु, मैथुनसमाप्ते प्रतीक्षां कर्तव्या आसीत्—अत्र त्वया क्रौर्यं कृतम्। यदा सर्वभूतहितं काम्यते, सर्वे च भूताः तद् इच्छन्ति, तदा कः पण्डितः वने मैथुनरतं पशुं हन्यात्? नृप, अहं मैथुनसुखे प्रवृत्तः, मानवधर्मफलम् इच्छन्, त्वया तद् निष्फलं कृतम्। नृपश्रेष्ठ, पौरवकुले जात, कौरेव, एष तव कर्म न शोभनम्। एष क्रूरकर्मा, सर्वैः निन्दितः, स्वर्गानर्हः, अपकीर्तिकरः, अधार्मिकः च भारत। यो स्त्रीभिः सह रमणस्य भेदं वेत्ति, धर्मार्थकामतत्त्वानि वेद, स त्वं, देवोपम, अस्वर्ग्यं कर्म न कर्तव्यं। ये क्रूरकर्माणि पापानि कुर्वन्ति, तान् त्वया निग्रहीतुं युक्तम्, धर्मार्थकामरहितान् नरश्रेष्ठ। किं मया कृतम्, यत् त्वया निर्दोषं मुनिं मूलफलाशिनं, मृगरूपिणं, अत्र हन्यसे, नृपश्रेष्ठ?