कथासु महाभारतेऽस्यां, सोमकनृपः पुत्रकामः सन् जन्तोः कथा प्रवृत्तवती, यत्र स राजर्षिः पुत्रार्थं यज्ञं समारभ्य शतं पुत्रानलब्धवान्। ततः शिबेरधिकार्यां शुकशुकरीकथान्युत्कृष्टा, यत्र इन्द्राग्निधर्माणः शिबिं नृपमपरीक्षित, तस्य धर्मनिष्ठां परीक्षां च कृतवन्तः। अत्रापि अष्टावक्रस्य कथा, बन्दिना सह विवादः, जनकस्य राज्ञः यज्ञे जातः, वर्ण्यते। तत्र बन्दिः तार्किकश्रेष्ठः वरुणपुत्रः, महात्मना मुनिना अष्टावक्रेण वादे पराजितः। स मुनिः सागरं जित्वा पितरं प्राप्तवान्। तत्रैव यवक्रीतरैभ्ययोः कथा, गन्धमादनगमनं नारायणाश्रमवासश्च वर्ण्येते। तत्र भीमसेनः द्रौपद्याः प्रेषितः गन्धमादनं प्रति जगाम, मार्गे महाबलवान् स वायुपुत्रं ददर्श। कदलीवनमध्ये महाबलिनं हनूमन्तं स दृष्टवान्, यः मन्दारपुष्पार्थं तं पद्मसरोवरं क्षोभयामास। तत्र राक्षसैः महाबलिभिश्च यक्षैः मणिमान्नेतृकैः सह भीमस्य महान् संग्रामः जातः। तत्र वृकोदरः जातासुरं राक्षसं हत्वा, पश्चात् राजर्षिं वृषपर्वाणमुपगम्य स्मृतः। तेषां अर्ष्टिषेणाश्रमे निवासः, पञ्चाल्याः भीमस्य प्रेरणं च वर्ण्यते। कैलासारोहणं तत्र, यत्र मणिमान्नेतृकैः बलवद्भिर्यक्षैः सह भीमस्य भीषणः संग्रामः जातः। तत्र पाण्डवानां वैश्रवणेन सह समागमः, अर्जुनस्य भ्रातृभिः संगमश्च जातः। सव्यसाची गुरोः कृते दिव्यास्त्राणि प्राप्य, निवातकवचैः हिरण्यपुरवासिभिश्च युद्धं कृतवान्। तत्र मुकुटी निवातकवचदानवैः देवद्विषः, पौलोमैः कालकेयैश्च सह युद्धं कृतवान्। तेषां नाशो धिमता राज्ञा वर्णितः, धर्मराजस्य सन्निधौ आयुधप्रदर्शनस्य आरम्भः अपि निरूपितः। नारदेन दिव्यर्षिणा पार्थस्य निग्रहः, पाण्डवानां पुनरपि गन्धमादनात् अवरोहणं च उक्तम्। तत्र महावने पर्वतसन्निभगात्रं भीमं बलवान् नागराजेन गृहीतम्। तत्र युधिष्ठिरः प्रश्नान् पृच्छित्वा तं विमुक्तवान्, महात्मनां काम्यकवनागमनं पुनरपि वर्ण्यते। अत्रापि वासुदेवस्य आगमनं, तत्र स्थितान् महाबलान् पाण्डवान् पुनः द्रष्टुं, निरूपितम्। मार्कण्डेयेन यानि कथितानि सर्वाणि चरितानि, वेणपुत्रस्य पृथोः कथा च परमहर्षिणा उक्ता, अत्र वर्ण्यन्ते। सरस्वत्याः तर्क्यमहर्षिणा सह संवादः, ततः मत्स्यकथा अपि निवेदिता। मार्कण्डेयप्रोक्तं पुराणं, इन्द्रद्युम्नकथा, अङ्गिरसश्च स्मृतः। अङ्गिरसस्य पतिव्रताकथा, द्रौपदीसत्यभामयोः संवादः अपि अत्र वर्ण्यते। पाण्डवाः पुनः द्वैतवनं प्राप्ताः, तत्र गोचरितं वर्ण्यते, यत्र सुयोधनः गन्धर्वैः गृहीतः। स तु मूढः हृतः सन् अर्जुनेन विमुक्तः; धर्मराजस्य स्वप्ने मृगदर्शनं अपि अत्र निरूपितम्। काम्यकवनं पुनः आगमनं, वृहीद्रौणिककथा विस्तरेण वर्ण्यते। दुर्वासस्य कथा, जयद्रथेन द्रौपद्याः आश्रमात् अपहरणं च अत्र वर्ण्यते। तत्र भीमः वातवेगसमः तं अनुययौ, बलवान् भीमः तं पञ्चकेशी कृतवान्। अत्र रामायणस्य विस्तीर्णा कथा, यत्र रामः स्ववीर्यं दर्शयित्वा रावणं रणाङ्गणे हत्वा विजयी अभवत्। सवित्र्याः कथा, कर्णकुण्डलमोचनं च इन्द्रेण अत्र निरूपितम्। तत्र तुष्टेन तस्मै एकवधाय शक्तिः दत्ता; अरणिकथा, यत्र धर्मः स्वपुत्रमन्वधावत्, अपि वर्ण्यते। वरदानं प्राप्य, पाण्डवाः पश्चिमदिकं जग्मुः; अयं तृतीयः ग्रन्थः 'आरण्यकपर्व' इति कथ्यते। अत्र द्विशतं च सप्तषष्ट्यधिकं चाध्यायाः परिगण्यन्ते। अस्मिन्पर्वणि एकादशसहस्रं षट्षष्टिचत्वारिंशदधिकं श्लोकानां संख्यानिर्दिष्टा। अथ विराटपर्वणि विस्तारतः शृणु। यथा पाण्डवाः विराटनगरीं प्राप्त्वा, महाश्मिशाखायां श्मशाने स्वायुधानि गुह्य स्थापयामासुः। तत्र तद्वासस्थानं दृष्ट्वा, पाण्डवाः आयुधानि निधाय, नगरं प्रविश्य, गूढरूपेण तत्र वसन्ति स्म। तत्र कामवशेन किचकः द्रौपदीं प्रार्थितवान्; तत्रैव पापकर्मा किचकः भीमेन हतः। पाण्डवानां अन्वेषणाय दुर्योधनः कुशलान् चरान् सर्वदिक् प्रेषयामास। किन्तु ते चराः महात्मनः पाण्डवान् किंचिदपि ज्ञातुं न शेकुः; तत्र प्रथमं त्रिगर्तैः विराटस्य गोरक्षणं कृतम्। तत्र बभूव महद्भयानकं युद्धम्, गवां च हरणे, भीमसेनः ताः गाः पुनः उद्धृतवान्।