यत्र यक्षाः, साध्याः, पिशाचाः, गुह्यकाः च, पितृगणाः च प्रकटिताः, तत्र बुद्धिमन्तः तथा आर्याः ब्रह्मर्षयः जाताः। तेषां समुत्थिताः महात्मनः, सर्वगुणोपेताः, तेषां वंशात् आकाशं, पृथ्वी, वायु, मध्याकाशं च, चतुष्टयं च दिशां प्राप्यते। वर्षः, ऋतवः, मासाः, पक्षाः, दिनानि च रात्रयः च क्रमशः प्रकटिताः; यच्च किञ्चिद् अस्ति, यच्च जगतः साक्षात् प्रकटितं, तच्च सर्वं प्रलयस्य समाप्तौ पुनः संकुच्यते। यथा ऋतवः, संक्रान्तिः च विभिन्नरूपेण प्रकटन्ते, तथा च युगानां आरम्भे जीवितस्य अवस्थाः प्रकटन्ते। एवं च, एषः चक्रः, न प्रारम्भं न च समाप्तिं यः जीवितानां संयोगं करोति, संसारस्य चक्रे निरन्तरं गच्छति, न मूलं न विनाशं। त्रिंशत्-त्रयः सहस्राणि, त्रिंशत्-त्रयः शतम्, त्रिंशत्-त्रयः देवाः—एवमेव तेषां सृष्टिः संक्षेपेण ज्ञाताः। स्वर्गपुत्रः बृहद्भानुः, चक्षुः, आत्मा, प्रभास्वरः; स एव सवितृ, ऋचिका, अर्कः, भानुः, प्रकाशं ददाति, रविः च। विवस्वतः पुत्राः सर्वे ज्ञाताः, यत्र मनुः तेषां कुमारा:। देवभृतः तस्य पुत्रः, यः सुभ्रातः इति उच्यते। सुभ्राजः त्रीणि पुत्राणि, प्रजापति, ज्ञानी च: दशज्योति, शतज्योति, सहस्रज्योति च। दशज्योति, महात्मा, सहस्रपुत्रान् प्राप्यते; शतज्योतिः तस्य पुत्राः तस्मात् दशगुणं अधिकाः। सहस्रज्योतिः तस्य पुत्राः तस्मात् पुनः दशगुणं अधिकाः; तेषां वंशात् कुरवः, यादवः, भरतस्य वंशाः प्रकटिताः। ययातिः च इक्ष्वाकुः च, च सर्वे राजर्षयः, अनेकानि वंशानि प्रकटितानि, विशालानि च सृष्टिस्थानानि। सर्वाणि प्राणिनां निवासाः, त्रिविधं रहस्यं, वेदाः, ज्ञानयोगः, धर्मः, अर्थः, कामः च—एते सर्वे ज्ञातानि सन्ति। धर्म, अर्थ, तथा कामस्य विविधाः शास्त्राणि च, च लोके व्यवहारस्य नियमाः—एतानि सर्वाणि ऋषिना दृष्टानि। भारतवंशस्य राज्यव्यवस्था, तस्य सम्पूर्ण विस्तारः, इतिहासाः च तेषां विवेचनानि, च विविधाः परंपराः च—एषां सर्वाणि अत्र वर्णितानि, ग्रन्थस्य विशेषताः प्रकटिताः; इदानीं संक्षेपेण, इतिहासः कथितः, तथा विस्तारेण। ऋषिः एषः महान् ज्ञानं विस्तृतं कृतवान्, तदनन्तरं संक्षिप्तं कृतवान्; यः लोके ज्ञानी, तेषां संक्षेपं च विस्तारं च प्रियतमा। कश्चित् मनुं आरभ्य भारतं पाठयति, अन्यः आस्तिकं, च अन्यः ज्ञानी ब्राह्मणाः उपरिचरं आरभन्ति। ज्ञानीः ज्ञानसङ्ग्रहं प्रदीपयन्ति; कश्चित् व्याख्यायाम् कुशलः, कश्चित् पाठानां रक्षणे कुशलः। तपः च ब्रह्मचर्यं च, व्यासः एषः पवित्रं प्राचीनं इतिहासं सृजत्, शाश्वतं वेदं विभक्त्वा। पराशरस्य पुत्रः ज्ञानी, ब्रह्मर्षिः, दृढप्रतिज्ञः, मातुः प्रार्थनायाः च तथा ज्ञानी गाङ्गेयस्य प्रार्थनायाः अनुगृहीतः—विचित्रवीर्ये क्षेत्रे, कृष्णद्वैपायनः, शक्तिमान् यः, त्रयः कौरवः उत्पन्नः, यथा त्रयः पवित्राः अग्नयः। यदा ते जाताः, वर्धिताः, च तेषां उच्चतमं स्थितिं प्राप्यन्ति, तदा महान् ऋषिः लोकाय भारतं वदति। जनमेजयेन प्रश्नितः, सह सहस्राणि ब्राह्मणैः, तेन तस्य शिष्यः वैशम्पायनः, यः समीपस्थितः, उपदिष्टः। तेन तस्मिन् सभा मध्ये वैशम्पायनं भारतं पाठयितुं प्रेरितः, यज्ञस्य अन्तरालेषु पुनः पुनः प्रेरितः। व्यासः कौरवाणां वंशं, गांधारी धर्मं, विदुरस्य ज्ञानं, कunti स्थिरता च विस्तारेण वदति। दिव्यः ऋषिः वासुदेवस्य महिमां, पाण्डवाणां सत्यं, धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां दुष्टता च वर्णयति। एषः भारतः, सह तस्य उपकथाः, सर्वोत्तमः भारतः इति ज्ञातव्यः—एकशतसहस्राणि श्लोकानि धर्मकृत्यै। तेन भारतसंपुटं चतुर्विंशतिः सहस्राणि श्लोकानि, उपकथाः विना, ज्ञानीः तं भारतं इति उच्यते। ततः, ऋषिः पञ्चाशत् अध्यायानां संक्षेपणं कृतवान्, सर्वेषां पुस्तकम् घटनाः वर्णयन्तं सूचिपत्रम्। एषः उत्कृष्टं आख्यायिका सृजित्वा, भगवान् द्वैपायनः चिन्तयामास, कथं तं तत्र शिष्यानां शिक्षयेत्। ज्ञात्वा ऋषिः द्वैपायनस्य मनसः, ब्रह्मा, लोकानां शिक्षकः, तत्र आगच्छत्। ऋषिसुखाय च लोकस्य कल्याणाय, तं दृष्ट्वा, चकितः, संकल्पितपाणिः, नमस्कृतः। सर्वेषां ऋषीणां समूहेन, आसनं व्यवस्थितम्। तस्मिन् परमस्वर्णासनं, सः उपविष्टः; तस्मिन् आसने, वासोः पुत्रः च आसन्नः। ततः, ब्रह्मायाः अनुमतिम् प्राप्य, कृष्णः, प्रसन्नः, शुद्धहासः, तस्मिन् आसने उपविष्टः। सः महाप्रभुः, ब्रह्मायाः, परमेश्वरस्य, ‘हे भाग्यशाली, एषः पूज्यः काव्यः मया रचितः’ इति वदति। ‘हे ब्रह्मन्, वेदस्य रहस्यं च यच्च मया स्थापितं, तथा वेदस्य अंगानि च उपनिषदः च विस्तृतं व्यवस्थां च।