बहुदिनानि यथावत् तं मण्डव्यं दृष्ट्वा रक्षकाः राज्ञे तस्य वृत्तान्तं निवेदयामासुः। ततः राजा तं महर्षिं शूलारोपितं श्रुत्वा मन्त्रिभिः सह निर्गत्य तं सन्तुष्टुं प्रयत्नं चकार। स राजा तं श्रेष्ठं तपस्विनं प्रार्थयामास—“मया यद् अज्ञानात् मोहात् वा कृतं, तद् सर्वं क्षमस्व, त्वं मयि कोपं मा कुरु।” इत्युक्तः स मण्डव्यः राज्ञे क्षमां दत्तवान्; क्षमायाम् प्राप्तायां राजा तं शूलात् उतारयामास। शूलस्य अग्रे उतार्य, तं शूलं निष्क्रान्तुं प्रयत्नं कृतवान्, न शक्नुवन् अधः छित्त्वा तं मुक्तवान्। शूलस्य अंशः तस्य कण्ठे पार्श्वे च स्थितः, तेन स मण्डव्यः शूलस्थितः विचरन् चिन्तयामास—“मया पुष्पपात्रं धारयितव्यम्।” स महातपसा दुर्गमं लोकं विजिग्ये। तेन कारणेन स मण्डव्यः जनैः “अणिमाण्डव्यः” इति प्रसिद्धः अभवत्; स तत्त्वविज्ञः धर्मधामं गतः। तत्र धर्मं उपविष्टं दृष्ट्वा स महर्षिः पप्रच्छ—“मया अज्ञानात् कः पापकर्म कृतः, यस्य फलम् इदं रूपेण मम प्राप्तम्? शीघ्रं सत्यम् वद; पश्य मे तपसः प्रभावम्।” धर्मः प्रत्यवदत्—“त्वया शैशवे कृमिणां पुच्छेषु तृणं प्रविष्टम्; तत् कर्मणः एतत् फलम् प्राप्तम्। यथा लघुं दानं बहुगुणम् भवति, तथा अधर्मः बहुविधं दुःखं फलयति।” मण्डव्यः पुनः पप्रच्छ—“कदा मया तत् कर्म कृतम्? सत्यम् वद।” धर्मः उवाच—“शैशवे तत् कृतम्।” अणिमाण्डव्यः पुनः उवाच—“द्वादशवर्षात् पूर्वं बालकृतं कर्म न अधर्मः, न दिशाः ज्ञाताः। लघुकर्मणि महद् दण्डं त्वया मयि स्थापितम्; ब्राह्मणहत्या सर्वहत्या अतिवृत्तम्। हे धर्म, त्वं शूद्रयोनौ मानवः भविष्यसि; अद्य अहं लोके कर्मणां फलोत्पत्ते नियमं स्थापयामि। चतुर्दशवर्षात् पर्यन्तं पापं न स्यात्; ततः परं दुष्कृतिनां दोषः उद्भवति।” ततः तस्य शापात् धर्मः शूद्रयोनौ विदुररूपेण जातः। विदुरः धर्मार्थकुशलः, लोभक्रोधवर्जितः, दूरदर्शी, शान्तिप्रियः, कुरूणां हिते प्रवृत्तः अभवत्। यदा धृतराष्ट्रः, पाण्डुः, विदुरः च महात्मनः जाताः, तदा कुरुक्षेत्रं कुरुभिः सह समृद्धम् अभवत्। पृथिवी सस्यैः पूर्णा, धान्यानि फलानि च ददुः; कालानुसारं वर्षा पतित्वा वृक्षाः पुष्पफलैः समृद्धाः अभवन्। यानानि हृष्टानि, मृगपक्षिणः प्रमुदिताः, माल्यगन्धयुक्तानि, फलानि स्वादुयुक्तानि अभवन्। नगराणि व्यापारीशिल्पिभिः पूर्णानि, वीराः विद्या-निष्ठाः, धर्मिष्ठाः च सुखिनः अभवन्। न चौराः, न अधर्मनिष्ठाः; राज्यप्रदेशेषु अपि सुवर्णयुगं प्रवृत्तम्। तदा जनाः धर्मकर्मनिष्ठाः, यज्ञव्रतानुष्ठाननिष्ठाः, सत्यपालननिष्ठाः, प्रेमबन्धेन संयुक्ताः समृद्धाः अभवन्। जनाः गर्वक्रोधरहिताः, लोभवर्जिताः, परस्परं हर्षिताः, परमधर्मः प्रवृत्तः अभवत्। सा नगरी महाप्लवेन पूर्णा, द्वारतोरणनिष्क्रमैः मेघसमूहाभैः शोभिता अभवत्। शतानि राजप्रासादानां इन्द्रपुरसदृशानि, जनाः नद्यः, वनानि, तडागानि, सरांसि, रम्यवनानि च प्रमुदिताः अभवन्। दक्षिणकुरवः उत्तरकुरुभिः सह स्पर्धया विचरन्तः, दिव्यर्षिसुरसदृशाः अभवन्। रम्ये कुरुप्रविष्टे भूमौ, न कोऽपि दरिद्रः, न विधवा स्त्री अभवत्। कूपोद्यानसभातडागब्राह्मणगृहाणि सर्वसमृद्धानि, नित्यं उत्सवमयानि अभवन्। राजन्, भीष्मः सर्वतः धर्मेन रक्षन्, भूमिः शतश्चैत्ययूपैः शोभिता अभवत्। सा देशः अन्यदेशान् अतिक्रम्य बलवती अभवत्; भीष्मस्य शासनात् धर्मचक्रं प्रवृत्तम्। महात्मनः राजपुत्राः स्वकर्तव्यं कृत्वा, सर्वजनाः, ग्रामवासिनः च अतिव उत्साहिताः अभवन्। मुख्यकुरुवेषु नगरवासिषु च, “दत्तव्यं,” “भोक्तव्यम्” इति शब्दाः सर्वत्र श्रूयमाणाः अभवन्। धृतराष्ट्रः, पाण्डुः, विदुरः च भीष्मेन जन्मात् पुत्रवत् पालिताः। संस्कारैः शुद्धाः, व्रताध्ययननिष्ठाः, व्यायामकुशलाः, यौवनं प्राप्ताः। धनुर्वेदं, वेदान्, गदायुद्धं, खड्गपट्टायुद्धं, हस्तिपाकरणं, नीतिशास्त्राणि च अध्यायितवन्तः। इतिहासपुराणविविधविद्याः च तैः शिक्षिताः; वेदवेदाङ्गसारज्ञाः, सर्वेभ्यः कार्येषु दृढनिश्चयाः अभवन्। वेदाध्ययननिष्ठाः, नीतिशास्त्रकुशलाः, कुरुश्रेष्ठः धृतराष्ट्रः भीष्मेन अभिषिक्तः अभवत्। एवं महर्षेः मण्डव्यस्य तपोबलात् धर्मस्य शूद्रयोनौ विदुररूपेण जन्म, तेषां कुरुपुत्राणां जन्म, भीष्मस्य धर्मपालनं च, कुरुक्षेत्रस्य समृद्धिः, धर्मयुक्ता प्रजा, सर्वत्र हर्षः, विद्यार्जनं, संस्कारः, नीतिशास्त्रज्ञानं, इत्यादि सर्वं कुरुवंशस्य महात्म्यं दर्शयति।