कस्मात् धर्मराजः किञ्चित् कर्म कृतवान् येन शापमवाप्तवान्? केन च तस्य महर्षेः शूद्रयोनि-सम्भवः जातः? पुरा कश्चन ब्राह्मणः आसीत् नाम्ना माण्डव्यः, धर्मज्ञः, सत्यव्रतः, तपस्वी च, यः सर्वधर्मवित् ख्यातः आसीत्। सः महर्षिः तीर्थयात्रायाम् स्थित्वा, ग्रामसमीपस्थेषु पुण्यस्थलेषु स्वाश्रमं संस्थाप्य तत्र निवसति स्म। आश्रमद्वारे वृक्षस्य अधः सः महातपस्वी मौनव्रतधारी, उत्तानबाहुः, महायोगनिष्ठः स्थित्वा दीर्घकालं तपः आचरन् आसीत्। एवमस्य दीर्घकालं तपस्यतः काले, कश्चन चौरगणः चौर्यवस्तूनि गृहीत्वा तस्य आश्रममुपाजग्मुः। तान् बहवः रक्षिणः अन्वधावन्त्, ते चौराः भयेन तस्मिन्नेव आश्रमे प्रविश्य, तत्रैव चौर्यवस्तूनि निहितवन्तः। स्वयम् च तत्रैव निहित्य, रक्षिणः शीघ्रं तं देशम् आगतवन्तः। ततः अहम् अपि तत्र प्राप्तः, तं मुनिं चौरैः सहितं दृष्ट्वा, राजन्, तमृषिं पृष्टवान्—"कत्र पन्थानं गतवन्तः चौराः? वयं तेन मार्गेण यास्यामः शीघ्रं तान् प्राप्स्यामः।" एवमुक्ते, स ऋषिः मौनव्रते स्थितः, किमपि न व्याहरत्—न शुभं, न अशुभम्। ततः रक्षिणः तस्य आश्रमं अन्विष्य, तत्रैव चौरान् चौर्यवस्तूनि च दृष्टवन्तः। तदा तस्मिन्मुनौ सन्देहः उत्पन्नः, तं च चौरैः सहितं बद्ध्वा राज्ञे निवेदितवन्तः। राजा तान् चौरान् तं मुनिं च मृत्युदण्डेन दण्डयामास। न जानन्तः तं महर्षिं रक्षिणः शूलेन आरोपयित्वा, धनानि गृहीत्वा प्रत्यागच्छन्। स धर्मात्मा मुनिः दीर्घकालं शूले निषण्णः, अन्नवर्जितः अपि, मृत्युम् न प्राप्नोत्। सः प्राणान् धारयन्, अन्यान् ऋषीन् आहूय, शूलाग्रे व्यथा सहन् तपः आचरन् आसीत्। तदा तपसा समन्विताः ऋषयः दुःखिता अभवन्; रात्रौ विहगस्वरूपेण संगम्य, तं ब्राह्मणश्रेष्ठं पप्रच्छुः—"किं पापं त्वया कृतं येन त्वं एतादृशं दुःखं शूलस्थोऽनुभवसि?" तदा स महर्षिः तान् मुनीन् उवाच—"मम एव दोषात् एतत् भविष्यति; अन्येन कश्चित् नापराध्यते।" एवं तं दृष्ट्वा रक्षिणः बहून् दिवसानन्तरं राज्ञे यथावत् निवेदितवन्तः। राजा मन्त्रिभिः सहितः तं शूलेन आरोपितं मुनिं प्रसादयितुं गतवान्। "मया मोहात् वा अज्ञानात् वा यत् किंचित् अपराधितम्, तद् क्षन्तुमर्हसि; न रोचये त्वं मयि कोपम्," इति राज्ञा उक्तः स मुनिः तं क्षमां दत्तवान्। राजा क्षमां लब्ध्वा, तं शूलात् अपावर्तयत्। शूलाग्रात् अपकर्षयितुं प्रयत्नं कृत्वा अपि न शेक, तस्मात् मूलतः छित्त्वा शूलं शेषं कृतवान्। शूले शेषे सति, स मुनिः गात्रे स्थितेन शूलेन विचरन्, कण्ठे पार्श्वे च शूले स्थिते, चिन्तयामास—"एष पुष्पपात्रमिव मम शरीरं जातम्।" सः महातपसा दुर्लभान् लोकान् अपि विजित्य प्राप्तवान्। तेन सः अणिमाण्डव्य इति लोके प्रसिद्धः अभवत्। स तत्त्ववित् मुनिः धर्मलोकं गतवान्। धर्मं स्थितं दृष्ट्वा, स उवाच—"किं तद् मया अज्ञानतः कृतं पापं, यस्य फलम् एतादृशं मम प्राप्तम्? शीघ्रं सत्यम् आख्याहि; पश्य तपसः प्रभावम्।" धर्मः प्रत्यवदत्—"त्वया शैशवे कश्चन तृणं कृमिणां पुच्छेषु आरोपितम्, तस्य एतत् फलम्। यथा लघु दानं बहुगुणं फलं ददाति, तथा अधर्मः अपि महद् दुःखकरं फलं जनयति।" तदा माण्डव्यः पप्रच्छ—"कदा मया तत् कृतम्? सत्यम् वद।" धर्मः उक्तवान्—"शैशवे त्वया कृतम्।" माण्डव्यः पुनरुवाच—"द्वादशवर्षपर्यन्तं बालकृतं न पापं, न च दिशां विज्ञानम् अस्ति। लघुदोषे महद्दण्डः दत्तः; ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधात् गुरुतरः।" "अतः हे धर्म, त्वं शूद्रयोनि-सम्भवः भविष्यसि; अद्याहं लोके नियमान् स्थापयामि—चतुर्दशवर्षपर्यन्तं पापं न स्यात्, ततः परं दुष्कृतिनां दोषः भवेत्।" तस्मात् तस्य महात्मनः शापेन धर्मः शूद्रयोनि-सम्भवः अभवत्, स च विदुररूपेण अवतरत्। स विदुरः धर्मार्थकुशलः, लोभक्रोधविवर्जितः, दूरदर्शी, शान्तिप्रियः, कुरूणां हिते नित्यं प्रवृत्तः आसीत्। यदा धृतराष्ट्रः, पाण्डुः, महात्मा विदुरश्च जाताः, तदा कुरुक्षेत्रं कुरुभूमिः च तैः सह समृद्धिम् अवाप। एवं माण्डव्यशापेन धर्मस्य शूद्रयोनि-सम्भवः, विदुरस्य च अवतरणं जातम्।