विदुरः देवपुत्रसमः तत्र राज्ञ्याः आज्ञां नानुतिष्ठत्, भीत्या। ततः सः दासीं दिव्याभरणैः भूषयित्वा, अप्सरःसदृशीं कृत्वा, तां कृष्णाय प्रेषयामास। तदा वाराणसीराजकन्या, कृष्णद्वैपायनमुनिं आगच्छन्तं समीपं गत्वा, प्रवेशाय अनुमत्या, तं सन्मान्य, वाक्यैः, गत्यैः, स्पर्शैः च, तस्य अङ्गानि स्पृशन्त्या, तं सेवयामास। गुप्ततः तया सह स मुनिः रमणं कृत्वा, तृप्तः अभवत्; महर्षिः, दृढनियमः, तया सह वासं अकरोत्। उत्थाय, सः तां अब्रवीत्— "त्वं माता भविष्यसि; उत्तमः पुत्रः गर्भे प्रविष्टः, धर्मज्ञः, सर्वविदां अग्रगण्यः लोके भविष्यति।" तथा विदुरः, कृष्णद्वैपायनस्य पुत्रः, धृतराष्ट्रमहापाण्डुनो भ्राता, जातः। महात्मा माण्डव्यस्य शापात्, धर्मः विदुररूपेण जातः; स धर्माधर्मसारज्ञः, रागद्वेषविवर्जितः। कृष्णद्वैपायनः अपि सत्यम् सर्वं सत्यमती सत्या वतीं प्रति न्यवेदयत्— स्वस्य विलम्बं, दासीपुत्रस्य जन्म च। धर्माय कृतं कृत्यं सम्पन्नं, पुनः सः मातरं अभ्यगच्छत्; गर्भधारणं निवेद्य, तत्रैव अन्तर्धानम् अकरोत्। एते, विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनात् उत्पन्नाः, देवपुत्रसमानाः, कुरुवंशं वर्धयामासुः। धर्मः किम् कर्म अकरोत्, येन शापम् आप्तः? केन शापेन महर्षिः शूद्रयोनि जन्म आप्तः? कश्चन ब्राह्मणः माण्डव्यः नाम, प्रसिद्धः, धर्मज्ञः, सत्यनिष्ठः, तपोनिष्ठः आसीत्। सः तीर्थयात्रायाम् संचरन्, ग्रामसमीपे विविधेषु पुण्यस्थलेषु आगच्छत्; तत्र आश्रमं स्थापयित्वा, महर्षिः निवसति स्म। तस्य आश्रमद्वारे, वृक्षस्य अधः, महातपस्वी, मौनव्रतम् पालयन्, बाहून्निम्नाय स्थित्वा, योगनिष्ठः आसीत्। दीर्घकालं तस्य तपस्याम् स्थितस्य, चौराः धनं हृत्य, तस्य आश्रमं आगच्छन्। बहुभिः रक्षिभिः अनुगतः, ते चौराः तत्रैव आश्रमे प्रविश्य, तं धनं तत्र न्यस्य, तत्रैव निहितवन्तः। रक्षिणः आगत्य, चौरान् गुप्तवत् दृष्ट्वा, तं मुनिं च पश्यन्ति स्म। तं पृच्छन्ति स्म— "चौराः केन पथेन गताः? वयं तं मार्गं गच्छामः, शीघ्रं तान् प्राप्नुयाम।" मुनिः तेषां प्रश्नान् श्रुत्वा, न किञ्चिद् वाक्यं उक्तवान्— न शुभं, न अशुभम्। रक्षिणः तस्य आश्रमं अन्वेष्य, चौरान् द्रव्यं च दृष्ट्वा, संशयम् आपन्नाः; तं मुनिं चौरैः सह राज्ञे निवेदयामासुः। राजा तं चौरैः सह मृत्युदण्डं दत्तवान्; रक्षिणः अज्ञात्वा, तं महातपस्विनं शूलाय आरोपयामासुः। रक्षिणः शूलारोपणं कृत्वा, धनं गृहीत्वा, राज्ञे प्रत्यागच्छन्। धर्मात्मा माण्डव्यः, शूले दीर्घकालं स्थितः, न मृत्युम् आप्तः। जीवितं धृत्वा, अन्यान् ऋषीन् आह्वयामास; शूलाग्रदुःखं सहन्, तपश्चर्यम् अकरोत्। ऋषयः, तपसा संपन्नाः, दुःखिताः अभवन्; रात्रौ पक्षिरूपेण एकत्रिताः, तं ब्राह्मणश्रेष्ठं यथाशक्ति पृच्छन्ति स्म— "किं पापं कृतवान्, येन शूलदुःखं प्राप्तम्?" तदा सः मुनिश्रेष्ठः तान् तपस्विनः उवाच— "स्वदोषात् अहम् गमिष्यामि; अन्यः कश्चन दोषी नास्ति।" रक्षिणः, बहुदिनानन्तरम्, तं दृष्ट्वा, राज्ञे सर्वं निवेदयामासुः। राजा मन्त्रिभिः सह आगत्य, शूले आरोपितं मुनिं शमयितुम् प्रयत्नम् अकरोत्— "मूढत्वात्, अज्ञानात्, यदि किञ्चित् दोषं कृतं, क्षमस्व; त्वं क्रोधं मा कुरु।" राज्ञा एवं उक्तः, मुनिः तं क्षमाम् अदात्; क्षमायाम् दत्तायाम्, शूलात् तं उतारयामास। शूलाग्रं निष्क्रान्तुं यत्नं कृत्वा, न शक्नुवन्, मूलं छित्त्वा, शूलं अवशेषितम्। शूलं कण्ठे पार्श्वे च स्थितं, सः विचरन्, "पुष्पपात्रं धारयेयम्" इति चिन्तयामास। तपसा, सः दुर्गमं लोकं विजिग्ये। अतः सः अणिमाण्डव्यः इति प्रसिद्धः; तत्त्वज्ञः, धर्मलोकं गतः। धर्मं उपविष्टं दृष्ट्वा, तं उवाच— "किं अज्ञानतः कृतं पापं, यस्य फलं मम शूलदुःखरूपेण प्राप्तम्? शीघ्रं सत्यम् वद; मम तपस्याः प्रभावं पश्य।