तदा महर्षिः सत्यवतीमातृप्रेरितः पुत्रोत्पत्त्यर्थं समुपस्थितः। स मातरं प्रणम्य अवदत्—“एष बालः परमवीर्यवान् भविष्यति, सर्वदिक्प्रसिद्धश्च। किन्तु मातुः दोषात् तस्य वर्णः पाण्डुरः स्यात्।” ततो महर्षिः पुनः—“अत्र अस्य पञ्च पुत्राः भविष्यन्ति, सर्वे धनुष्मन्तः महाबलाः,” इत्युक्त्वा मातरं सम्यक् प्रणम्य तत्रैव निर्गतः। पुनः तस्य माता अन्यं पुत्रं याचितवती, महर्षिरपि तस्यै “एवं भूयात्” इत्युक्त्वा प्रत्यनुज्ञां दत्तवान्। कालेन सा राज्ञी पुत्रं पाण्डुलक्षणसमन्वितं प्रसूतवती, स तेजसा स्फुरन्निव बभौ। तस्मात् पञ्च पुत्राः जाताः—महाबाहवः पाण्डवाः। तयोः सर्वेषां जातकर्मादिकाः संस्काराः यथाक्रमं सम्यक् कृताः। भीष्मः वेदविद्भिः ब्राह्मणैः समस्तसंस्कारान् कारितवान्। सatyवत्याः पुत्रः अम्बिकायाः सुतः, जातः अन्धः इति दृष्ट्वा, कौशल्यायाः हितार्थं सा सत्यवती पुत्रमाहूत्य पुनरपि अन्यं सुतं याचितवती—“अयं हि अन्धः जातः, अहं कौशल्यायाः गुणवन्तं पुत्रं इच्छामि।” एवं उक्तः महर्षिः प्रत्युवाच—“यदि कौशल्या स्थिरा स्यात्, पुनः गुणवान् पुत्रः तस्याः भविष्यति।” तस्य पुत्रस्य धर्मस्य सारं शास्त्रार्थं च ज्ञास्यतीति स निष्चयं कृत्वा सत्यवती पुनः स्नुषां समाहूय ताम् उचितकाले महर्षये न्ययोजयत्। सा तु जेष्ठा स्नुषा मुनेश्च रूपगन्धं चिन्तयित्वा, राज्ञ्याः आदेशं नान्वगच्छत्। ततः सा दासीं भूषणैः विभूष्य, अप्सरसंप्रकाशां कृत्वा, कृष्णाय प्रेषयामास। सा दासी, काशिराजकन्यया समं, मुनिमागतं समुपगम्य, प्रवेशानुज्ञां प्राप्य, वचनेन, गात्रस्पर्शेन, भावेन च तं पूजयामास। गूढं तया सह मुनिः रमणं कृत्वा तृप्तिमगमत्। स तपस्वी, तस्यां व्रतानुष्ठानपरः, तत्रैव वसन्, उत्तिष्ठन् ताम् अवदत्—“त्वं माता भविष्यसि, अस्य गर्भे उत्तमः पुत्रः प्रविष्टः; स लोके धर्मज्ञः सर्वेषां पण्डितानां श्रेष्ठो भविष्यति।” स एव कृष्णद्वैपायनस्य पुत्रः विदुरः जातः, धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च भ्राता। महात्मनः माण्डव्यस्य शापेन धर्मः विदुररूपेण जातः, धर्माधर्मयोः तत्ववित्, रागद्वेषविवर्जितः। कृष्णद्वैपायनः एतत्सर्वं सत्यवत्यै निवेदयामास—स्वस्य विलम्बं, दास्याः गर्भोत्पत्तिं च। धर्मस्य कृत्यं सम्पाद्य, स पुनः मातरं समागम्य, गर्भोत्पत्तिं निवेद्य, तत्रैव अन्तर्धानं गतः। एते द्वैपायनात् विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे जाता देवपुत्रसमा बभूवुः, कुरुवंशं वर्धयामासुः। अथ धर्मस्य शापकृत्यं श्रोतुमिच्छन्ति—“किं कर्म धर्मेण कृतं येन स शप्तः? कस्मिन्शापेन च महर्षिः शूद्रयोनि-जन्म प्राप्तः?” इति। तत्र आसीत् ब्राह्मणः माण्डव्यः नाम, प्रसिद्धः, धर्मज्ञः, सत्यनिष्ठः, तपस्वी च। स तीर्थयात्रां कुर्वन् ग्रामान्तिके विविधेषु पुण्यस्थलेषु संचार्य, तत्राश्रमे स्थाप्य, वसति स्म। तस्याश्रमद्वारे वृक्षस्य अधः स महान् तपस्वी दीर्घकालं मौनव्रतमास्थाय, ऊर्ध्वबाहुः, महायोगनिष्ठः स्थितः। तस्मिन्नेव काले, चौराः किञ्चित् द्रव्यं हृत्वा, तस्याश्रमं समुपेत्य, रक्षिभिः अन्वेष्यमाणाः, तत्रैव द्रव्यं निहितवन्तः। भयभीता अपि तत्रैव निलीय, रक्षकाः शीघ्रं तत्र आगताः। तत्राहं स मुनिं चौरैः सह दृष्ट्वा, तं पृष्टवान्—“कस्मिन्पन्थाने चौराः गताः, वयं तत्र गच्छेम, शीघ्रं तान् प्राप्स्यामः।” स मुनिः किंचिदपि न प्रत्युवाच। तदनन्तरं रक्षिणः तत्र चौरान् द्रव्यं च दृष्ट्वा, संशयं गत्वा, मुनिं चौरैः सह राज्ञे निवेदयामासुः। राजा तान् चौरान् मुनिं च मृत्युदण्डेन दण्डयामास। रक्षिणः अज्ञात्वा तं महर्षिं शूलेनारोप्य, द्रव्यं गृहीत्वा प्रतिजग्मुः। स धर्मात्मा मुनिः, शूले दीर्घकालं उपविष्टः, अन्नपानेन विहीनः, मृत्युम् न प्राप। प्राणान् धारयन्, अन्यान् ऋषीन् आहूय, शूलाग्रे दुःखं सहन्, तपः कुर्वन् स्थितः। तपसा युक्ताः ऋषयः तस्य दुःखं दृष्ट्वा, रात्रौ विहङ्गरूपेण समागत्य, तं श्रेष्ठं द्विजं पप्रच्छुः—“किं पापं त्वया कृतं येन त्वमेतद् दुःखं शूलस्थं प्राप्तः?” इति। तदा स मुनिश्रेष्ठः तान् ऋषीन् प्रत्युवाच—“मम दोषेनैव अहं गमिष्यामि, अन्येन कश्चिद् नापराधितः।