स महान् कीर्तिमान् मुनिः "एवं भवतु" इति समादिश्य तस्मात् प्रस्थितवान्। कालेन कौशल्या तं जन्मान्धं पुत्रं प्रसूता। अथ पुनः सत्यवती स्वपौत्र्यया सह संवाद्य, पूर्ववत् तं मुनिं समाह्वयत्, हे परन्तप, कुलवृद्ध्यर्थं। सत्यवती अम्बालिकां समाहूय पुनः स्वपुत्रेण सह संयोगाय निर्देशयामास। धर्मज्ञा अम्बालिका, सन्तप्ता, उत्तमशय्यायामुपविष्टा, चिन्तया पीडिता, "कः मां उपयास्यति?" इति मनसि ध्यायन्ती, संयमेन स्थितवती। ततः तेनैव विधिना महर्षिः तस्याः समीपमुपजगाम। अम्बालिका तं मुनिं दृष्ट्वा साक्षात् तस्याग्रे स्थितवती। हे भारत, सा बभूवातिश्वेता—वर्णः पाण्डुरिव—भीता, शोकार्ता, हीनचेतना। तां तथाविधां दृष्ट्वा सत्यवत्याः पुत्रः व्यासः वाक्यमब्रवीत्—"यत् त्वं मां दृष्ट्वा पाण्डुवर्णा जाता—" "तस्मात् शुभे, तव पुत्रः अपि पाण्डुर्भविता; अत्रैव अस्य नाम भविष्यति।" इत्युक्त्वा स महायशाः मुनिः तस्मात् प्रस्थितवान्। तं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा सत्यवती पुनः स्वपुत्रं वाक्यमब्रवीत्— "वत्स, किं शुभं भविष्यति?" इति। स पुनः मातरं तस्याः पुत्रस्य पाण्डुत्वं निवेदितवान्—"स बालः अतीव विक्रान्तः, सर्वदिक्प्रसिद्धः भविष्यति; किन्तु मातुः दोषात् तस्य वर्णः पाण्डुर्भविष्यति।" "स पंच पुत्रान् जनयिष्यति, सर्वे च महारथाः भविष्यन्ति।" इत्युक्त्वा स मातरं प्रणम्य तत्रैव निर्गतः। मातरः पुनः अन्यस्य पुत्रस्य याचना चकार; महर्षिः तस्याः प्रत्युवाच—"एवं भवतु" इति। ततः रजःकाले रानी पाण्डुलक्षणयुक्तं तेजस्विनं पुत्रं प्रसूता। तस्मात् पञ्च पुत्राः अभवन्—महत्बाहवः पाण्डवाः। उभयोः सर्वे जातकर्मादिकाः विधिवत् कृताः। भीष्मः वेदविद्भिः विप्रैः सर्वाणि संस्काराणि कारयामास। सत्यवत्याः सुतस्य, अम्बिकायाः पुत्रस्य, जन्मान्धत्वं दृष्ट्वा—कौशल्यायाः कृते पुनः पुत्रेच्छया तं पुत्रं आह्वयत्—"एषः अन्धः जातः; अन्यं धर्मिष्ठं कौशल्यायाः पुत्रं इच्छामि।" इत्युक्ते महर्षिः प्रत्युवाच—"यदि कौशल्या धैर्यवती भविष्यति, पुनः धर्मिष्ठं पुत्रं जनयिष्यति।" "तस्य पुत्रः धर्मस्य सारज्ञः, शास्त्रार्थवित् भविष्यति।" इत्युक्त्वा सत्यवती पुनः स्नुषां समाह्वयत्। ततः ऋतुकाले ज्येष्ठां स्नुषां तस्मै न्ययोजयत्; सा तु मुनेश्चर्यां गन्धं च चिन्तयन्ती, स देवपुत्रसमानः, रजःकाले सत्यवत्याः शासनं नाकरोत्, भीतान्। तदा सा दासीं भूषणैः शोभयित्वा, अप्सरसंरूपां कृत्वा, कृष्णाय प्रेषयामास। तया शोभितया दास्या राजा-कन्या कृष्णा, मुनिं समुपसृत्य, प्रवेशं लब्ध्वा, तं सत्कृत्य, वाचाभिः, गात्रस्पर्शेन, सेवां चकार। रहस्ये मुनिः तया सह संमोदितः, तृप्तः च बभूव। स महातपाः, नियमपरायणः, तया सह तत्र निवसन्, उत्थाय तामुवाच—"त्वं माता भविष्यसि, गर्भे महापुरुषः प्रविष्टः; स लोके धर्मात्मा, सर्वेषां पण्डितानां श्रेष्ठः भविष्यति।" स एव कृष्णद्वैपायनस्य पुत्रः, धृतराष्ट्रस्य च महापाण्डोः भ्राता—विदुरः जातः। माण्डव्यमहात्मनः शापात् धर्मः विदुररूपेण जातः, धर्माधर्मयोः तत्त्ववित्, रागद्वेषविवर्जितः। कृष्णद्वैपायनः एतत्सर्वं सत्यवत्यै निवेदयामास—स्वस्य विलम्बं, दास्याः पुत्रोत्पत्तिं च। धर्मस्य कृत्यं कृत्वा, पुनः मातरं ददर्श; गर्भधारणां निवेद्य तत्रैव अन्तर्धानं चकार। एते, द्वैपायनात् विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे जाताः, देवपुत्रोपमा, कुरुवंशस्य वृद्धिं चक्रुः। किं कर्म धर्मेण कृतं येन सः शप्तः? केन वा शापेन महर्षिः शूद्रयोनि-जन्मा अभवत्? आसीत् ब्राह्मणः कश्चित् माण्डव्यः नाम, प्रख्यातः, स्थिरव्रतः, सर्वधर्मवित्, सत्यनिष्ठः, तपोनिष्ठश्च। स तीर्थयात्रां कुर्वन्, संयोगेन ग्रामसंनिकटे बहुषु पुण्यस्थलेषु आगतः, तत्राश्रमं स्थाप्य, महर्षिः तत्रावसत्। तस्याश्रमद्वारे वृक्षस्याधः स महान् तपस्वी, दीर्घकालं योगनिष्टः, मौनव्रती, उत्तानबाहुः स्थितः। तस्य दीर्घतपस्यनिष्ठस्य, चौराः कश्चन लुण्ठनं कृत्वा तस्याश्रममुपाजग्मुः। बहुभिः रक्षिभिः अनुगम्यमानाः ते चौराः तत्रैव आश्रमे प्रविश्य, तं लुण्ठनं तत्र निहितवन्तः। भीताः ते रक्षकेषु आगतेषु, तत्रैव न्यषीदन्। तेषां निहिते, रक्षिणः शीघ्रं तत्रागच्छन्। तदा अहं तत्र आगतः, तं मुनिं चौरैः सहितं दृष्ट्वा, हे राजन्, तं तपस्विनं पृष्टवान्— "केन मार्गेण चौराः गताः, द्विजोत्तम? तं मार्गं वद, ब्रह्मन्, यथा शीघ्रं तान् प्राप्नुयामः।