राज्येषु राजानं विना प्रजाः नश्यन्ति, रक्षणं हीनाः, सर्वाः क्रियाः विनश्यन्ति, वर्षा न भवति, न च देवाः तिष्ठन्ति। राजानं विना कः राज्यस्य स्थिरत्वं सम्भवति, भगवन्? अतः गर्भधारणं भवतु; भीष्मः तं पुत्रं पालयिष्यति। यदि मम भ्रात्रे पुत्रदाने कालेऽयुक्ते कर्तव्ये, तर्हि तयोः विकारं मया स्वीकृत्य, एष एव मम परमः व्रतः। यदि मम गन्धं रूपं स्वरूपं च सहनुयात्, तर्हि कौशल्या अद्यैव उत्तमं पुत्रं सुतं जनयतु। सा अपि नूनं शतं पुत्रान् प्राप्स्यति; ते कुरुवंशस्य रक्षिणः सन्तः तव दुःखं अपाकुर्युः। एवमुक्त्वा महर्षिः व्यासः सत्यवतीं उपससार; कौशल्या च शुद्धवस्त्रधारिणी शोभायुक्ता शयने उपविष्टा। मुनिः सन्धिं कर्तुम् इच्छन् अदृश्यः अभवत्; ततः रानी सत्यवती एकाकिनीं सूनुषां रहसि उपागच्छत्। सा धर्म्याणि हितानि च वाक्यानि साभिप्रायाणि अब्रवीत्—"हे कौशल्ये, मम वचः धर्मज्ञानं शृणु। मम सौभाग्यहान्याः कारणेन भारतवंशस्य विनाशः निश्चितः; मम दुःखं दृष्ट्वा पितृवंशश्च क्लिष्टः। भीष्मः बुद्धिमान् अस्य वंशस्य वृद्धये मां उपदिश्य, तदुपदेशः त्वयि अवलम्बितः, अतः त्वं मम इच्छां पूरय। नष्टं भारतवंशं पुनः स्थापय; दिव्यतेजसम् इन्द्रसमं पुत्रं जनय। स एव कुलभारं वाहयिष्यति।" एवं धर्मयुक्तया प्रेरयित्वा, सूनुषां धर्मानुसारं कर्तुं संप्रेर्य, सा ब्राह्मणान् ऋषींश्च अतिथींश्च भोजयामास। ततः सम्यक् काले, सत्यवती स्नातां सूनुषां पुण्ये मुहूर्ते शयने स्थितां समुपविश्य, सौम्यया वाचा अवदत्—"कौशल्ये, तव पति: देवसमः अद्यागच्छति; जागरूका भूत्वा तं प्रतीक्षस्व, स मध्यरात्रे आगमिष्यति।" मातर्याः वचः श्रुत्वा, सा शोभनशय्यायां शयाना भीष्मं चान्यांश्च कुरुप्रवृद्धान् चिन्तयामास। मध्यरात्रे, यदा जनाः सुप्ताः सन्ति, दीपाः च प्रज्वलन्ति, तदा महर्षिः व्यासः कक्ष्यां प्रविवेश। सत्यव्रती महर्षिः प्रथमं अम्बिकां मातुः आदेशात् उपगम्य शय्यां उपाविशत्। किन्तु कौशल्या तम् अप्रतिरूपदर्शनं भीषणं दृष्ट्वा, भयात् नेत्रे निमील्य पृष्ठतः अपससार। स हि विकृतः, जटिलः, कटिनिर्दर्शनः, कृशः, अन्यगन्धयुक्तः, भीषणरूपः च आसीत्। तस्य श्यामवर्णं, कपिलजटां, दीप्तिमन्तं नेत्रे, पिङ्गलदाढिं दृष्ट्वा, सा स्त्री नेत्रे निमील्य स्थितवती। सा मातुः प्रियार्थं सन्धिं कृत्वापि, काशिराजकन्या भयात् तम् न पश्यितुं शक्तवती। तस्मिन् निर्गते, माता पुत्रं पृष्टवती—"कच्चित् एषा राजकन्या धर्मिष्ठं राजपुत्रं जनयिष्यति?" सत्यवतीपुत्रः व्यासः, दिव्यदृष्टियुक्तः, भाग्यवशात् उत्तरं दत्तवान्—"सः दशसहस्रगजबलयुक्तः, विद्वान्, राजर्षिष्रेष्ठः, महाभाग्यवान्, महाबलः, महाबुद्धिः भविष्यति। सः अपि शतं पुत्रान् लप्स्यते; किन्तु मातुः दोषात् सः अन्धः जायते।" मातुः वचः श्रुत्वा, सा पुनः अवदत्—"अन्धः राजा कुरुषु न योग्यः, तपस्विन्। सः कुलस्य रक्षकः, पितृवंशस्य वृद्धिकर्ता भवतु; दुःखनाशाय अन्यं पुत्रं देहि।" तस्मात् कनिष्ठायां सूनुषायां रूपयौवनसम्पन्नायां पुत्रं जनय। मम आज्ञया गुणैः श्रेष्ठं पुत्रं सृज, यः कुरुवंशस्य द्वितीयः राजा भविष्यति।" महर्षिः "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय निर्गतः। समये कौशल्या तम् अन्धपुत्रं प्रसूता। पुनः सत्यवती सूनुषया सह संवाद्य, पूर्ववत् मुनिं आहूतवती। सत्यवती अम्बालिकां आहूय, वंशवृद्धये, पुनः तं पुत्रं सन्धिं कर्तुं उपदिश्य, प्रेषयामास। धर्मज्ञा अम्बालिका दुःखिता, उत्तमशय्यायां उपविष्टा, चिन्तार्ता, "कः मां उपयास्यति?" इति विचारयन्ती, संयता अभवत्। ततः पूर्ववत्, महर्षिः तां उपसृत्य, अम्बालिका तं दृष्ट्वा, तस्य पुरतः स्थितवती। भारत, सा भयात् विवर्णा, धूसरवर्णा अभवत्; तां भीतां, विवर्णां, विषण्णां दृष्ट्वा, सत्यवतीपुत्रः व्यासः उवाच—"त्वं मां दृष्ट्वा यत् विवर्णा अभवः, तस्मात् तव पुत्रः अपि विवर्णः भविष्यति; स एव तस्य नाम भविष्यति।" इति उक्त्वा, महर्षिः निर्गतः। तं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा, सत्यवती पुनः पुत्रं पृष्टवती—"वत्स, कच्चित् शुभं भविष्यति?" सः पुनः मातरं विवर्णत्वं तस्य पुत्रस्य निवेदयामास।