यथा त्वं विचित्रवीर्यस्य भ्राता पुत्रो वा आत्मनं मन्यसे, तथा स शान्तनुपुत्रः सत्यधृतिः सत्यप्रतिज्ञः। स तु न सन्तानार्थं न राज्याधिकारार्थं कर्म करोति; तस्मात् भ्रातुः वंशस्य च कुलस्य च रक्षार्थं त्वया विचार्यम्। भीष्मस्य वचनेन मम चाज्ञया, सर्वभूतहितकाम्यया च, त्वं पापरहितः, सर्वेषां भूतानां कृपया च रक्षार्थं, मम यदुक्तं तदनुश्रुत्य कार्यं त्वया। यथा त्वं देवकन्याभिः कन्याभिः सौम्याभिः भ्रातुः पत्निभिः सह, यौवनसम्पन्नाभिः, धर्मकामाभिः, सन्तानार्थं समर्थः, तथा सन्तानं जनय। एतद्वंशस्य परम्परायाः योग्यं, पुत्रोत्पत्तये च योग्यं। यथा तव धर्मे स्थितं मनः, तथा त्वदीयेन आदेशेन धर्मार्थं अहं करिष्यामि। यदिच्छसि तत्करिष्यामि, एष हि प्राचीनः धर्मः दृष्टः; मित्रावरुणसमाः पुत्रान् भ्रात्रे दास्यामि। यथेच्छन्ति तव द्वे पत्न्यौ, मया निर्दिष्टं व्रतम् एकवर्षपर्यन्तं यथाविधि आचरतां, ततो विशुद्धे भवेताम्। यथैव तौ पत्न्यौ सिद्धे, तथा तयोः सन्दर्भः कर्तव्यः। राजा विना राष्ट्रे प्रजाः नश्यन्ति, अनाथाः भवन्ति; सर्वे धर्मा विनश्यन्ति, न वृष्टिः, न देवाः सन्ति। कथं राजाविना राष्ट्रं स्थातुं शक्येत, प्रभो? तस्मात् गर्भधारणं भवतु; भीष्मः पुत्रं पोषयिष्यति। यदि अयुक्तकाले भ्रात्रे पुत्रं दातव्यं मया, तदा तयोः दोषं मया स्वीकृत्य भवतु; एष मे परमं व्रतम्। यदि सा मम गन्धं रूपं स्वरूपं च सहते, तदा कौशल्या अद्यैव श्रेष्ठं पुत्रं प्राप्नुयात्। सा अपि शतं पुत्रान् लप्स्यते, न संशयः; ते कुरुवंशस्य रक्षका, तव दुःखहराः च। एवं उक्त्वा महर्षिः व्यासः सत्यवतीं उपसृत्य, कौशल्या शुद्धवस्त्रधारिणी, भूषिता, शय्यायां स्थित्वा। तपस्वी मुनिः सङ्गमकाम्यया अदृश्यः अभवत्; तदा रानी एकाकिनी स्नुषां सान्त्वयन्ती उपगच्छत्। सा धर्म्यं हितकरं च वाक्यं उवाच; "कौशल्ये, एष धर्मः शृणु यं वदामि। मम भाग्यापचयात् भरतवंशस्य नाशः निश्चितः; मां दुःखितां पश्यन्ती, कुलस्य चाप्यपायं। भीष्मः बुद्धिमान् अस्य वंशस्य वृद्ध्यर्थं मां उपदिष्टवान्; तदुपदेशः त्वयि प्रतिष्ठितः, तस्मात् अनुगृहाण माम्। नष्टं भरतकुलं पुनः स्थापय; सुतं जनय, शुभे, इन्द्रसमप्रभं। स हि कुलस्य भारं धारयिष्यति; इत्युक्त्वा सत्यवती स्नुषां संबोधितवती। ततः धर्मे स्थाप्य तां स्नुषां, धर्मानुसारं प्रवृत्तां कृत्वा, ब्राह्मणान् देवर्षीन् अतिथीन् च सम्यक् तर्पयामास। ततः समये सत्यवती स्नुषां स्नातां पुण्यकाले शय्यायां स्थितां सौम्यया वाचा सम्बोधितवती— "कौशल्ये, तव देवस्वरूपः पतिः अद्य त्वां आगमिष्यति; सजगं स्थातव्यम्, रात्र्यां मध्यरात्रे आगमिष्यति।" एवं मातृष्वसा वचः श्रुत्वा, कौशल्या शोभनायाम् शय्यायाम् विश्रान्ता, भीष्मं चान्यान् च कुरुवरांश्च चिन्तयामास। तदा मध्यरात्रे, सर्वे जनाः सुप्ताः सन्तः, दीपाः च ज्वलन्तः, तत्र महर्षिः प्रविवेश। ततो धर्मात्मा महातपाः व्यासः, आज्ञया प्रथमं अम्बिकां उपगम्य, तस्याः शय्यां प्रविवेश। सा तु कौशल्या, तं दृष्ट्वा दारुणदर्शनं, अप्रतीक्ष्यरूपं, भीतया चक्षूंषि निमील्य, संकुचिता। स हि विकृतः, जटिलः, कठोरवर्णः, रूक्षः, कृशः, गन्धं अन्यं वहन्, भयङ्करः च। कृष्णवर्णं, कपिलजटिलं, दीप्तनेत्रं, पिङ्गकेशं दृष्ट्वा, सा स्त्री चक्षूंषि निमीलयत्। सा च मातुः प्रियकाम्यया तेन सह संयोगं कृत्वा, भयात् तं न अपश्यत्। ततः स निर्गतः, माता पुत्रं पप्रच्छ— "कच्चित् एषा राजकुमारी धर्मिष्ठं राजपुत्रं जनयिष्यति?" इति। तदा सत्यवत्याः पुत्रः व्यासः, योगदृष्ट्या युक्तः, दैवेन प्रेरितः, प्रत्युवाच— "स दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, विद्वान्, राजर्षिष्रेष्ठः, महाभाग्यवान्, महाबलः, महामतिः च भविष्यति। स च महात्मा शतं पुत्रान् भविष्यति; किन्तु मातुः दोषात् अन्धः जायते।" एतदाकर्ण्य माता पुनः उवाच— "अन्धः राजा कुरुषु न युज्यते, तपस्विन्। स वंशस्य रक्षकः, पितृपावनः च; अन्यं पुत्रं देहि, दुःखं मे निवारय। तस्मात् कनिष्ठायां स्नुषायां रूपयौवनसम्पन्नायां त्वया पुत्रः जननीयः। मम आज्ञया गुणवत्तरं पुत्रं जनय, यः कुरुवंशस्य द्वितीयः राजा भविष्यति।